Z ziemi szwedzkiej do (Wielko)Polski

Stosunki polsko-szwedzkie w okresie przedrozbiorowym obfitowały w wojny, rabunki i zmagania o panowanie na Bałtyku. Bywały jednak momenty, w których mieliśmy wspólne cele i potrafiliśmy działać ramię w ramię, a poddani szwedzkich królów chętnie osiedlali się w Polsce.

Pod koniec XVIII wieku Rosja zagrażała nie tylko Rzeczypospolitej, ale też Szwecji. Na dworze w Sztokholmie rozważano zawarcie sojuszu z Polską i wspólnego wystąpienia przeciw Katarzynie II. Wymagało to subtelnej gry dyplomatycznej prowadzonej przez nietuzinkowych polityków. Wybitny szwedzki władca Gustaw III wybrał do tego celu swojego zaufanego współpracownika i zawodowego dyplomatę Larsa (Wawrzyńca) Engeströma. Szwedzki arystokrata nie sądził chyba, że w Polsce, a konkretnie w Wielkopolsce odnajdzie miłość swojego życia i nową ojczyznę.

1. Lars (Wawrzyniec) Engeström.

Ród Engeströmów

Rodzina Larsa należała do najbardziej cenionych i szanowanych w  Szwecji. Ojciec przyszłego dyplomaty Jan, był poliglotą, profesorem języków orientalnych i podkanclerzym Uniwersytetu w Lundzie. Matka z kolei, Małgorzata z Benzelstiernów była córką arcybiskupa Kościoła Szwecji, a jednocześnie podkanclerzego Uniwersytetu w Uppsali. Lars urodził się w 24 grudnia 1751 r. Studiował teologię i prawo, a przez jakiś czas pracował w archiwum państwowym, skąd na prośbę króla Gustawa III trafił na dwór jako sekretarz królewski, a po kolejnym awansie został szefem gabinetu monarchy. W 1787 r. mianowano go posłem w Wiedniu, gdzie spotkał wielu Polaków, w tym Juliana Ursyna Niemcewicza. Kiedy w 1788 r. wybuchła wojna szwedzko-rosyjska, Lars otrzymał misję do Polski i polecenie wysondowania możliwości zawarcia sojuszu polsko-szwedzkiego.

2. Herb rodu Engeström.

Dyplomacja i miłość

Engeström odnosi się do Polaków z sympatią, ale uważał, że w dziedzinie polityki są niedojrzali. Po szybkim rozeznaniu się w sprawach polskich doszedł do wniosku, że reformy ustrojowe są niezbędne dla Polski, a w sojuszu z Prusami widział jedyną drogę do wzmocnienia Rzeczypospolitej. W tym celu zbliżył się do stronnictwa patriotycznego. Zaprzyjaźnił się wkrótce ze Stanisławem Małachowskim, Ignacym Potockim i umocnił przyjaźń z Niemcewiczem.

Podczas jednego z przyjęć w Warszawie, poznał pannę Rozalię (Różę) Chłapowską. Młodzi przypadli sobie do gustu. Lars poprosi Rozalię o rękę i został przyjęty, ale rodzina  sprzeciwiła się temu związkowi. Ojcem Rozalii był Jan Chłapowski, podsędek ziemski poznański i deputat do Trybunału Koronnego, a matką Franciszka z Zakrzewskich. Chłapowscy nie życzyli sobie takiego zięcia. Nie bez wpływu na ich decyzję pozostał fakt, że powinowaty Chłapowskich, marszałek wielki litewski Władysław Gurowski, u którego mieszkała Rozalia podczas pobytu w Warszawie, należał do stronnictwa prorosyjskiego. Lars przekonał jednak do siebie rodzinę panny Rozalii i 3 października 1790 r. w Warszawie, w prywatnej kaplicy Anny Gurowskiej, krewnej Rozalii i żony marszałka Władysława, odbył się ślub Larsa i Rozalii.

Rodzina Rozalii była majętna. Posiadała m.in. majątek Modrze pod Kościanem, a jako posag panna młoda wniosła majętność Jankowice pod Poznaniem. Lars w małżonką zamieszkali w Jankowicach, gdzie w 1803 r. zbudowali sobie okazałą rezydencję w stylu klasycyzmu romantycznego, która stanowi doskonały przykład wiejskiej willi, odmiennej od innych rezydencji zbudowanych w tym samym czasie w Wielkopolsce.

3. Pałac w Jankowicach krótko przed przebudową. Zdjęcie z pocz. XX w.

Autorem projektu był wybitny niemiecki architekt i urbanista Dawid Gilly. Dziś jednak nie zobaczymy już Jankowic w ich pierwotnej formie. W 1912 r. rezydencja została przebudowana przez innego wybitnego architekta, Rogera Sławskiego na polecenie ówczesnego właściciela majątku, Stefana Kwileckiego. Wróćmy teraz do państwa młodych. Engeström nie mógł jednak objąć majątku, bo formalnie nie był obywatelem Rzeczypospolitej, co w tamtych czasach oznaczało przyjęcie do stanu szlacheckiego. Sejm przyznał mu indygenat na wniosek Niemcewicza 21 czerwca 1791 r.

4. Pałac w Jankowicach. Stan obecny.

Zamordowanie w wyniku spisku króla Szwecji Gustawa III podczas balu maskowego nie zakończyło kariery Larsa, choć jego bracia byli zamieszani w spisek. Następni władcy Szwecji: Gustaw IV Adolf i Karol XIII obdarzyli go kolejno tytułami: barona i hrabiego oraz wykorzystywali jego zdolności dyplomatyczne. Lars po zakończeniu misji w Warszawie, posłował do Londynu, Wiednia, Paryża i Berlina.

5. Król Szwecji Gustaw III.

Wszędzie towarzyszyła mu żona. Działalność dyplomatyczna Larsa znacznie osłabła po adopcji przez Karola XIII byłego marszałka napoleońskiego Jeana Bernadotte, który w 1818 r. wstąpił na tron jako Karol XIV Jan. Nowy król dążył do zbliżenia z Rosją, co stało w sprzeczności z poglądami i dotychczasową działalnością Larsa. Dyplomata wycofał się stopniowo z życia politycznego i osiadał w Jankowicach, pędząc spokojny i szczęśliwy żywot u boku ukochanej żony. Wielkopolski Szwed zmarł 19 sierpnia 1826 r. Został pochowany w kaplicy rodowej przy kościele p.w. św. Stanisława Biskupa w Ceradzu Kościelnym.

6. Kościół p.w. św. Stanisława w Ceradzu Kościelnym.

Czarna owca

Jedynym synem Rozalii i Larsa był urodzony w 1791 r. Gustaw Stanisław Engeström. Nie poszedł on jednak w ślady ojca. Wybrał karierę wojskową, służąc najpierw w armii szwedzkiej, a później pruskiej. Jego pierwszą żoną była córka pruskiego generała Augusta Wilhelmina von Bardeleben. Po jej śmierci Gustaw poślubił Leokadię z Gajewskich. Po ustanowieniu autonomicznego Królestwa Polskiego w 1815 r., wstąpił do armii polskiej. Badacze jego biografii sądzą, że został rosyjskim szpiegiem. Po powstaniu listopadowym wyjechał do Rosji, zrzekając się więzów rodzinnych, majątku i swojego syna Wawrzyńca. Zmarł w 1850 r. jako rosyjski komendant twierdzy Baku (obecna stolica Azerbejdżanu). Wychowaniem syna Gustawa, którego na część dziadka nazwano Wawrzyńcem, zajęła się matka Leokadia i babka Rozalia.

Wawrzyniec wnuk Larsa

Wawrzyniec Engeström urodził się 8 maja 1829 r. w Poznaniu. Oprócz majątku w Wielkopolsce, Wawrzyniec odziedziczył też część rodowych majętności w Szwecji, co podkreślił przybierając drugi człon nazwiska, czyli „Benzelstierna”, które było nazwiskiem rodowym jego prababki. W przeciwieństwie do ojca, Wawrzyniec całkowicie poświęcił się służbie na rzecz polskości i rozwoju kultury polskiej.

Pierwsze nauki zdobywał pod okiem matki i babki w podpoznańskich Jankowicach. Wkrótce jednak wyjechał do Krakowa, gdzie podjął studia. W 1846 r. zaledwie siedemnastoletni Wawrzyniec wziął udział w krótkim powstaniu krakowskim. Przypomnę, Kraków na mocy postanowień Kongresu Wiedeńskiego stał się wolnym miastem jako tzw. Rzeczypospolita Krakowska, zarządzana przez trzech zaborców. Powstanie 1846 r. miało wybuchnąć we wszystkich zaborach, ale udało się je wywołać właściwie tylko w Krakowie. W Poznaniu spisek został wykryty i doszło tylko do niewiele znaczących potyczek. Powstanie krakowskie szybko zostało stłumione, a Rzeczypospolita Krakowska zlikwidowana i włączono w skład austriackiej Galicji.  

Po upadku powstania krakowskiego, Wawrzyniec kontynuował studia w Berlinie i Wrocławiu. Kiedy w 1848 r. wybuchła Wiosna Ludów, młody Engeström wziął w niej udział, co kosztowało go rok pobytu w twierdzy w Kostrzynie nad Odrą. Później działał politycznie w różnych miastach, głównie we Wrocławiu, choć zdarzył mu się mieszkać i w Królestwie Polskim. Na wieść o wybuch powstania styczniowego w 1863 r., udał się do Lwowa, gdzie organizował pomoc dla walczących rodaków. Wydalony z Galicji przez władze austriackie, osiadł w Dreźnie, gdzie zaprzyjaźnił się z Józefem Ignacym Kraszewskim. Do Wielkopolski wrócił dopiero w 1870 r. Początkowo mieszkał w Ostrowieczku koło Dolska. Do Poznania przeniósł się osiem lat później.

7. Wawrzyniec Engeström Benzelstierna.

Mieszkając w stolicy Wielkopolski, Wawrzyniec rzucił się w wir pracy organicznej. Prezes Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk Stanisław Koźmian, powołał go w 1882 r. na stanowisko sekretarza generalnego Towarzystwa. Na tym stanowisku Wawrzyniec pozostał do 1907 r. Jego pasją była sztuka i literatura. Przez lata pracy na rzecz PTPN uporządkował zbiory Towarzystwa, zorganizował kilka wielkich wystaw, a także był inicjatorem wystawienia w Poznaniu pomnika Jana Kochanowskiego z okazji trzechsetnej rocznicy śmierci wielkiego poety. Pamiętał też o wakacyjnym wypoczynku najmłodszych Wielkopolan, tworząc Towarzystwo Kolonii Wakacyjnych „Stella”, na czele którego stanął jako jego prezes. To tylko wycinek jego bogatej działalności. W wolnych chwilach trudnił się pisaniem poezji, rozpraw naukowych, tłumaczeniem i popularyzacją literatury szwedzkiej. 

Wawrzyniec Engeström Benzelstierna zmarł 22 października 1910 r. w Gryżynie koło Kościana. Został pochowany w krypcie rodowej w kościele p.w. św. Stanisława w Ceradzu Kościelnym. Ze związku małżeńskiego z Jadwigą Borzewską urodziło mu się sześcioro dzieci: czterech synów i dwie córki, z czego tylko syn Stanisław i Maria dożyli dorosłego wieku. Potomkowie Stanisława przenieśli się do Szwecji, a Maria wyszła za mąż ze Aleksandra Szembeka ze Słupi pod Ostrzeszowem.

Historia zatoczyła koło. Lars, Szwed duszą i ciałem, zdecydował się osiedlić w Wielkopolsce, a potomkowie jego prawnuka wrócili do Szwecji. Ciekawe, czy pamiętają o wielkopolskim epizodzie w dziejach swojej rodziny?

Bibliografia:

Grot Z., Engeström Benzelstierna Wawrzyniec hr., w: Polski Słownik Biograficzny, t. IV, Kraków 1948.

Konopczyński W., Engeström Wawrzyniec (Lars), w: Polski Słownik Biograficzny, t. IV, Kraków 1948.

Kwilecki A., Wielkopolskie rody ziemiańskie, Poznań 2010.

Libicki M., Libicki P., Dwory i pałace wiejskie w Wielkopolsce, Poznań 2008.

Fotografie:

  1. Peint par Füger. 1787. Gravé par Pfeiffer. 1791. / Public domain
  2. GFDL / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)
  3. https://fotopolska.eu/169580,foto.html, autor: Westend
  4. Webxl-pl / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)
  5. Lorens Pasch the Younger / Public domain
  6. pl / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)
  7. Unknown author / Public domain

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *