Wielkopolanie wobec małżeństwa Zygmunta Augusta i Barbary Radziwiłłówny

Królowie w przeszłości rzadko żenili się z miłości. Częściej decydowała o tym polityka. Mimo tego, zdarzały się małżeństwa szczęśliwe, ale bywały też i kompletnie nieudane. Zygmunt August zmuszony do małżeństwa z niekochaną Elżbietą Habsburżanką, pokochał żarliwie Barbarę Radziwiłłównę. Ten związek, a później małżeństwo wywołało kryzys trwający kilka lat.

1. Jan Matejko “Zygmunt August i Barbara Radziwiłłówna w otoczeniu dworu”.

Kryzys, jaki wywołał ślub Zygmunta i Barbary wstrząsną Polską i Litwą. Król wszak poślubił swoją poddankę i zmierzał ją koronować, co wywołało głosy protestu. Małżeństwo to bowiem nie przyniosło żadnych korzyści politycznych, a jeszcze doprowadziło do wywyższenia się Radziwiłłów, rodu któremu daleko jeszcze było do pozycji i majątku, jaki osiągnął później. Prócz tego, Barbara uchodziła za kobietę, delikatnie mówiąc, wyuzdaną i mającą za sobą związki z wieloma kochankami, co dla panów polskich, nieprzyzwyczajonych do dość swobodnego bycia Litwinek i ich wyższej pozycji społecznej i towarzyskiej w odniesieniu do Polek, bardzo szokowało. Kryzys zakończył się śmiercią Barbary, która kilka miesięcy przed śmiercią została koronowana na królową Polski.  

2. Portret Barbary Radziwiłłówny pędzla Lucasa Cranacha Młodszego.

Zygmunta August i Elżbieta

Zygmunt August, urodzony w 1520 r., jedyny syn Zygmunta Starego i Bony Sforzy, był od małego oczkiem w głowie swej inteligentnej, energicznej, ale też zaborczej i nieustępliwej matki. To za jej sprawą dziewięcioletniego syna okrzyknięto wielkim księciem Litwy, a rok później koronowano na króla Polski, choć jego ojciec żył jeszcze i panował przez 18 lat. Matka, chcąc zachować nad nim kontrolę, wychowywała go wśród dam dworu, z dala od pól bitewnych i sejmów, co miała jej za złe szlachta, utyskując na takie „niewieście wychowanie” młodego króla.

3. Jan Matejko “Zygmunt Stary z Boną i dworem”.

Metody wychowawcze Bony sprawiły, że Zygmunt dość wcześnie przeszedł inicjację seksualną, a kobietą, która wprowadziła królewicza w świat miłosnych doznań była dwórka królowej, starsza od Zygmunta o dwadzieścia lat Diana di Cordona. Zygmunt z okresu dzieciństwa i wczesnej młodości wyniósł nie tylko zamiłowanie do pięknych kobiet, ale też do wytwornych strojów, biżuterii, polowań i książek. Niedługo jednak cieszył się wolnością kawalerską. W 1543 r., dwudziestotrzyletni Zygmunt zawarł związek małżeński z młodszą od siebie o sześć lat Elżbietą, córką przyszłego cesarz Ferdynanda I Habsburga. Małżonkowie byli ze sobą spokrewnieni, gdyż matką Elżbiety była Anna Jagiellonka, córka Władysława Jagiellończyka, króla Czech i Węgier, syna Kazimierza Jagiellończyka i brata Zygmunta Starego. Potrzebna była wiec dyspensa papieska, której zresztą papież Klemens VII udzielił.

4. Zygmunt August wg Lucasa Cranacha Młodszego.

Małżeństwo od początku było nieudane. Elżbieta była nieśmiała, niezbyt błyskotliwa i niedoświadczona życiowo. Do tego cierpiała na epilepsję, czym ostatecznie zraziła do siebie młodego Zygmunta. Żeby tego było mało, to jeszcze Bona nienawidziła synowej, jak i całego rodu Habsburgów i szkodziła jej jak tylko mogła. Niechęć do młodej królowej ze strony Bony rozszerzyła się na cały dwór, z wyjątkiem króla Zygmunta Starego. On jeden kochał synową i okazywał jej serce. Stosunek Bony do Elżbiety literacko wyłożył Józef Ignacy Kraszewski w znakomitej powieści Dwie królowe, choć nie ustrzegł się on pewnych nieścisłości wynikających z niechętnego stosunku do Bony. Pisarz oskarżał ją o wszystko co najgorsze. W każdym razie życie młodej Elżbiety na dworze wawelskim było udręką.

5. Portret Elżbiety Habsburżanki autorstwa Lucasa Cranacha Młodszego.

Zygmunt August zresztą wkrótce po ślubie wyjechał na Litwę pod pretekstem ucieczki przed zarazą. W rzeczywistości chciał uciec, ale przed żoną, a niewykluczone także, że pragnął uwolnić się spod kurateli matki. Na Litwie oddał się swemu ulubionemu zajęciu, czyli polowaniom w rozległych puszczach, pełnych zwierząt i zabawom w gronie młodej szlachty polskiej i litewskiej. Wśród jego kompanów nie zabrakło dwóch Radziwiłłów: Mikołaja zwanego „Rudym” i jego brata stryjecznego, również Mikołaja, którego dla odróżnienia nazywano „Czarnym”. Obaj byli niewiele starsi od Zygmunta.

6. Mikołaj Radziwiłł “Czarny”.

Zygmunt August i Barbara

Podczas pobytu na Litwie młody król poznał Barbarę, siostrę „Rudego”, urodzoną pomiędzy 1520  a 1523 r. Ojcem Barbary i Mikołaja „Rudego” był Jerzy Radziwiłł, zwany „Herkulesem” (1480 – 1541), hetman wielki litewski, kasztelan wileński i trocki, wojewoda kijowski, wsławiony zwycięstwami nad Tatarami pod Wiśniowcem i Kijowem, zwycięski wódz w wojnach z Moskwą (dowodził jazdą w wygranej bitwie pod Orszą w 1514 r.) i w ostatniej wojnie z zakonem krzyżackim (1519 – 1521). Matką Barbary i „Rudego” była Barbara Kolanka.

7. Hetman Jerzy “Herkules” Radziwiłł, ojciec Barbary.

Barbara krótko przed poznaniem Zygmunta Augusta owdowiała. Jej mężem był ostatni z rodu Gasztołdów Stanisław, wojewoda trocki i nowogrodzki. Po śmierci Stanisława Barbara wróciła pod opiekę brata „Rudego”. Zgodnie z litewskim prawem, w przypadku bezpotomnej śmierci właściciela dóbr ziemskich, jego majątek przechodził w ręce wielkiego księcia, czyli w tym przypadku Zygmunta Augusta. Ten zjechał do Gieranojów, siedziby rodu Gasztołdów, rozstrzygnąć sprawy majątkowe. Tam też oboje się poznali.

8. Mikołaj Radziwiłł “Rudy”, brat Barbary.

Barbra, podobnie jak jej matka i siostra Anna, nie cieszyły się dobrą reputacją. Uchodziły wręcz za kobiety wyuzdane, posiadające całe zastępy kochanków. Współcześni przypisywali Barbarze aż 38 miłośników! Jeśli nawet liczba ta jest przesadzona, to pogłoski o licznych romansach Radziwiłłówny chyba jednak nie były tak do końca zmyślone… W każdym razie, Zygmuntowi to nie przeszkadzało i wkrótce oboje nawiązali romans. Jak już pisałem, Litwinki uchodziły za kobiety nader wyzwolone i bardziej niezależne od Polek, zwłaszcza w sferze erotyki. Współcześni szeroko rozpisywali się na te tematy. Litwinki ponoć nie mogły długo wytrzymać bez mężczyzny, stąd okres wdowieństwa na Litwie wynosił zaledwie sześć tygodni, podczas gdy w bogobojnej Polsce… rok i sześć tygodni. Może więc Polacy zazdrościli Litwinom i stąd tyle złości wylało się na biedną Barbarę. Któż to może wiedzieć…

9. Barbara Radziwiłłówna – ilustracja z XIX w.

Romans pomiędzy Barbarą a Zygmuntem trwał w najlepsze, do czasu jednak. W ślad za synem wyruszyli z Krakowa w 1544 r. Zygmunt Stary, Bona i Elżbieta. Stary król nie wytrzymał jednak trudów podróży i zatrzymał się w Brześciu, gdzie zwołał sejm Wielkiego Księstwa Litewskiego. Do Wilna wszak dojechała stęskniona Elżbieta. August przyjął ją uprzejmie, a nawet czule. Elżbieta wyraźnie odżyła z dala od szczerze nienawidzącej ją teściowej, a młody król jakby na nowo zbliżył się do żony i otoczył ją czułością. Wszystko wskazywało, że miłość między małżonkami rozkwitnie na nowo. Niestety, 15 czerwca 1545 r. królowa Elżbieta niespodziewanie zmarła. Została pochowana w katedrze wileńskiej. Wkrótce pojawiły się pogłoski o otruciu ją przez teściową, niepotwierdzone jednak do tej pory.

10. Grób Elżbiety Habsburżanki w katedrze wileńskiej.

Po krótkim okresie żałoby, Zygmunt August wrócił do ukochanej Barbary, a z całej Europy przychodziły propozycje matrymonialne dla młodego króla. August nie przejmował się tym i w lipcu 1547 r. roku młodzi zawarli cichy ślub w kaplicy zamkowej w Wilnie. Do dziś pokutuje przekonanie, że ślub został wymuszony przez obu Mikołajów Radziwiłłów: „Czarnego” i „Rudego”, którzy pod groźbą użycia broni zmusili króla do małżeństwa, ale takie legendy można włożyć między bajki. Zygmunt nigdy nie zgodziłby się na ślub pod przymusem, a nastawanie na majestat królewski zaprowadziłoby oby Radziwiłłów na szafot.

11. Jan Matejko “Zygmunt August i Barbara na dworze Radziwiłłów w Wilnie”.

Wkrótce wieść o ślubie rozeszła się po kraju, wywołując burzę. Bona dostawała spazmów ze złości, szlachta pomstowała na króla i jego żonę, oskarżając ją o bezeceństwo i oddawanie się nierządowi. Cały kraj zalały wiersze, ulotki i ryciny przedstawiające Barbarę jako nierządnicę, a Zygmunta nazwano nawet „królem k…ew”. Jedna z rycin przedstawiła Barbarę ubraną w biżuterię zrobioną z… męskich penisów. Drukarnie produkujące tym podobne materiały pracowały dzień i noc, a Barbara stała się ofiarą tego, co dziś nazywamy „hejtem”. W środku tych wydarzeń, 1 kwietnia 1548 r. na Wawelu zmarł po długim i pomyślnym panowaniu, liczącym 42 lata, wielce zasłużony i autentycznie kochany w Polsce i na Litwie, a poważany i szanowany za granicą król Zygmunt Stary.       

12. Lucas Cranach Młodszy “Królowa Bona Sforza”.

Reakcja Wielkopolan na królewski ślub

Po śmierci Zygmunta Starego rządy w kraju objął Zygmunt August, który ogłosił, że jego żona Barbara zostanie koronowana. Przez cały kraj przeszła fala oburzenia i protestów. Obwiniano Barbarę o wszelkie grzechy, a nawet o to, że rzuciła urok na króla i przy pomocy czarów i podejrzanych specyfików podtrzymuje jego miłość do siebie.

13. Barbara Radziwiłłówna, anonimowy obraz z XVIII w.

Do ostrego konfliktu pomiędzy królem a opozycją szlachecko-magnacką doszło na sejmie w Piotrkowie. Posłowie domagali się od króla wyrzeczenia się żony, niegodnej ich zdaniem miana królowej. Szczególnie atakował króla kasztelan poznański Andrzej Górka, przywódca opozycji antykrólewskiej w Wielkopolsce.

14. Jan Matejko “Andrzej II Górka”.

Przeciw małżeństwu króla opowiedzieli się także liczni biskupi z prymasem i arcybiskupem gnieźnieńskim Mikołajem Dzierzgowskim. Prymas zachęcał króla do podjęcia starań u papieża o unieważnienie małżeństwa, obiecując poparcie wniosku. Król zdecydowanie odrzucił możliwość oddalenia żony, powołując się na zasadę nierozerwalności małżeństwa. Jedynie dwaj wielkopolscy dygnitarze, wojewodowie: poznański Janusz Latalski i kaliski Piotr Służewski, opowiedzieli się po stronie króla i poparli jego małżeństwo z Barbarą i plany jej koronacji. Byli jednak osamotnieni.

15. Arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski Mikołaj Dzierzgowski.

W Wielkopolsce sprzeciw wobec Radziwiłłówny objawił się w szczególnie jaskrawej formie. To właśnie przez szlachtę wielkopolską król musiał przełożyć zwołany do Piotrkowa sejm z 10 września na 31 października. Wielkopolanie bowiem nie wybrali posłów na sejmiku latem, a tych wybranych jesienią zobowiązali do niepodejmowania żadnych decyzji dopóki król nie unieważni małżeństwa. Po zakończeniu burzliwego sejmu, przeciwnicy królewskiego małżeństwa: Andrzej Górka i prymas Dzierzgowski byli witani w Poznaniu niemal jak bohaterowie.

Król wraz z małżonką planowali przyjazd do Wielkopolski w 1549 r. w celu uspokojenia nastrojów, ale Mikołaj Radziwiłł „Czarny” odwiódł ich od tego zamiaru obawiając się zamachu na życie Barbary. Może i miał rację. Opozycja wielkopolska, na czele z Górką i Dzierzgowskim, urosła w siłę do tego stopnia, że pojawił się wśród nich projekt wybrania na króla Maksymiliana Habsburga i detronizacji Zygmunta. Wprawdzie wojewodowie: Latalski i Służewski próbowali się im przeciwstawiać, ale to nie wystarczało.

16. Hans Bocksberger Starszy “Cesarz Ferdynand I Habsburg”, ojciec Elżbiety Habsburżanki.

Zygmunt postanowił zadziałać prewencyjnie i wysłał z misją dyplomatyczną na dwór swego byłego teścia Ferdynanda Habsburga Stanisława Hozjusza, przyszłego kardynała. Traktat pomiędzy Ferdynandem a Zygmuntem Augustem zawarto w Pradze w 1549 r. Został on ratyfikowany przez cesarza Karola V w Brukseli 12 grudnia tego samego roku. Traktat przewidywał wycofanie się Zygmunta ze spraw węgierskich (król zobowiązał się nie popierać swej siostry Izabeli i siostrzeńca Jana Zygmunta w wojnie o tron węgierski z Ferdynandem), a Ferdynand obiecał pomoc zbrojną w razie buntu poddanych. Ten traktat wzmocnił pozycję króla w kraju i doprowadził do pacyfikacji wielkopolskiej opozycji. Andrzej Górka pojednał się wprawdzie z królem, ale nie przybył na koronację Barbary.

Sejm roku 1550 był już znacznie spokojniejszy, a i sejmik wielkopolski w Środzie wypadł pomyślnie dla króla. Kraj się uspokoił, choć nadal krążyły po Polsce i Litwie paszkwile skierowane przeciw Barbarze. W tej sytuacji Zygmunt August podjął starania o koronację Barbary. Odbyła się ona 7 grudnia 1550 r. w Krakowie. Koronę na głowę królewskiej małżonki włożył jej niedawny przeciwnik, prymas Mikołaj Dzierzgowski. Wkrótce jednak po koronacji królowa ciężko zachorowała. Obecnie uważa się, że Barbara zachorowała na raka szyjki macicy, choć nie wyklucza się, że mogła chora na kiłę. Podejrzewano również, że została otruta przez Bonę. Król do końca pozostał z żoną, pielęgnują ją. Barbara Radziwiłłówna zmarła 8 maja 1551 r. Zgodnie z ostatnią wolą, została pochowana w Wilnie. 26 maja wyruszył do Wilna z Krakowa orszak z ciałem królowej, na czele którego szedł sam król. Ciało Barbary spoczęło w katedrze wileńskiej, obok pierwszej żony Zygmunta Augusta Elżbiety, 23 czerwca.

17. Józef Simmler “Śmierć Barbary Radziwiłłówny”.

Los nie był łaskawy dla Barbary Radziwiłłówny i Zygmunta Augusta. Tragiczne losy tych dwojga i przedwczesna śmierć Barbary spowodowały, że ich związek przeszedł do legendy, literatury i sztuki. Paradoksalnie król, który zasłynął jako wielbiciel kobiet, nie zaznał szczęścia w pierwszym i trzecim małżeństwie (z Katarzyną Habsburżanką, przyrodnią siostrą Elżbiety), a drugie, choć zawarte z miłości, szybko się skończyło.

18. Epitafium Barbary Radziwiłłówny w katedrze wileńskiej.

Bibliografia:

J. Besala, Małżeństwa królewskie. Jagiellonowie, Warszawa 2006.

S. Cynarski, Zygmunt August, Wrocław 1988.

W. Dworzaczek, Życie polityczne do 1655 r., w: Dzieje Wielkopolski, t. 1, Do roku 1793, praca zbiorowa pod redakcją Jerzego Topolskiego, Poznań 1969.     

S. Grzybowski, Dzieje Polski i Litwy (1506 – 1648), Kraków 2000.

Fotografie:

  1. Jan Matejko, Public domain, via Wikimedia Commons
  2. Lucas Cranach the Younger, Public domain, via Wikimedia Commons
  3. Jan Matejko, Public domain, via Wikimedia Commons
  4. Lucas Cranach the Younger, Public domain, via Wikimedia Commons
  5. Lucas Cranach the Younger, Public domain, via Wikimedia Commons
  6. Unknown author, Public domain, via Wikimedia Commons
  7. Belarusian National Arts Museum, Public domain, via Wikimedia Commons
  8. op unknown, Public domain, via Wikimedia Commons
  9. Unknown author, Public domain, via Wikimedia Commons
  10. Reytan, Public domain, via Wikimedia Commons
  11. Jan Matejko, Public domain, via Wikimedia Commons
  12. Lucas Cranach the Younger, Public domain, via Wikimedia Commons
  13. National Museum in Warsaw, Public domain, via Wikimedia Commons
  14. Jan Matejko, Public domain, via Wikimedia Commons
  15. anonymous plate, Public domain, via Wikimedia Commons
  16. Hans Bocksberger der Ältere, Public domain, via Wikimedia Commons
  17. Józef Simmler, Public domain, via Wikimedia Commons
  18. Albertus teolog, CC BY-SA 4.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0, via Wikimedia Commons

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *