Tajemniczy gród w Grzybowie

Niedaleko Wrześni znajduje się jeden z najbardziej tajemniczych grodów państwa wczesnopiastowskiego. Istniał on ok. stu lat i powstał w pustce osadniczej. Nie wiadomo do końca jaki cel przyświecał jego budowniczym. Odpowiedź na to pytanie pewnie nie padnie pewnie zbyt szybko, mimo intensywnych prac archeologicznych, które trwają tu od ponad trzydziestu lat.

1. Rekonstrukcja bramy wjazdowej do grodu.

Muszę przyznać, że dla mnie grodzisko w Grzybowie ma bardzo osobiste znaczenie. Wychowałem się kilkanaście kilometrów od Grzybowa, a podczas wakacji, zarówno w szkole średniej jak i w czasie studiów często przyjeżdżałem tam na rowerze, przyglądając się pracującym archeologom. Dziś to miejsce żyje dzięki organizowanym tu corocznie zjazdom wojów słowiańskich, którym towarzyszą jarmarki i różnorodne imprezy.

Olgierd Brzeski i wykopaliska na gruntach PGR

Po raz pierwszy w annałach archeologii nazwa Grzybowo pojawiła się na krótko w 1878 r. Pierwsze badania archeologiczne przeprowadził tam niejaki Wilhelm Schwartz. Nie znamy dokładnie okoliczności zainteresowania się Schwartza tym miejscem, ale podejrzewam, że chłopi uprawiający pola, które znajdowały się na terenie grodziska, wydobywali na światło dzienne pozostałości ceramiki, narzędzi, broni i ozdób. Wszak już Długosz pisał, że polska ziemia garnki rodzi.

2. Grodzisko z innej perspektywy.

Po wielu latach przerwy, dopiero w okresie międzywojennym, miejscowy gimnazjalista Olgierd Brzeski podjął tu amatorskie badania wykopaliskowe. Wyniki opublikował nawet w czasopiśmie „Z otchłani wieków” w 1938 r. Na profesjonalnych archeologów Grzybowo musiało poczekać jeszcze prawie pięćdziesiąt lat. Po wojnie gród został pominięty w planie szeroko zakrojonych badań archeologicznych w ramach przygotowań do uroczystych obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego (według PZPR) lub Tysiąclecia Chrztu Polski (jak chciał Kościół) w 1966 r. Dopiero w latach osiemdziesiątych przeprowadzono pomiary, a w 1988 r. ruszył pierwszy sezon prac wykopaliskowych. Co ciekawe, inicjatorem podjęcia wykopalisk był ten sam Olgierd Brzeski, który badał grodzisko przed wojną. Po wojnie Brzeski znalazł się za Zachodzie, gdzie dorobił się sporego majątku. W 1991 r. założył fundację, której celem było finansowanie badań wykopaliskowych w Grzybowie. Brzeski uczestniczył też w wykopaliskach podczas pierwszego sezonu archeologicznego na terenie grodziska.

3. Figura woja z Grzybowa.

Pierwsze lata badań archeologicznych nie były łatwe. Teren grodziska należał do miejscowego PGR (młodszym Czytelnikom wyjaśniam – PGR to Państwowe Gospodarstwa Rolne). Dopiero w 1997 r. grodzisko zostało wykupione przez Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy i utworzono placówkę związaną z Muzeum pod nazwą Pracownia – Gród w Grzybowie. W 2003 r. zorganizowano także teren wokół grodziska dla potrzeb samych archeologów i przyszłych zwiedzających.

4. Drewniani woje strzegący wejścia do grodu.

Z otchłani wieków

Grodzisko wydaje się być już dobrze przebadane, ale mimo benedyktyńskiej pracy archeologów zagadką wciąż pozostaje jego przeznaczenie. O Grzybowie milczą najstarsze źródła, co oznacza, że jego rola nie była zbyt duża w państwie wczesnopiastowskim. Z drugiej strony, gród był dość spory jak na wielkopolskie warunki i posiadał potężne fortyfikacje, co wskazuje jednak na jego doniosłą rolę, choć pozbawiony był zaplecza osadniczego. Jego rozmiary pozwoliły zaliczyć obiekt do czołowych grodów w państwie, na czele z Gnieznem, Poznaniem, Gieczem, Ostrowem Lednickim i Kaliszem (gród na Zawodziu).

5. Ponownie rekonstrukcja dawnej bramy grodowej.

Zagadkowe jest samo położenie grodu. Badania wykazały, że teren ten był w X wieku niemal zupełnie bezludny. Pewnym wyjaśnieniem jego założenia może być fakt, że Grzybowo leżało w pobliżu ważnych szlaków komunikacyjnych. Niedaleko grodu przepływa rzeczka zwana Strugą lub Rudakiem. Wpada ona do Warty w okolicach Lądu, gdzie także istniał gród wczesnopiastowski. Przypuszcza się również, że przez Grzybowo przebiegał szlak z Giecza do Gniezna. Na podstawie tej hipotezy nieżyjąca już niestety archeolog, profesor Zofia Hilczer-Kurnatowska wysnuła teorię, że Grzybowo zostało zbudowane przez Piastów wywodzących się rzekomo z Giecza, jako baza wypadowa do ataku na Gniezno, ważnego ośrodka kultowego o doniosłym znaczeniu ponadlokalnym, którego opanowanie było niezbędne do utrzymania całego rodzącego się państwa plemiennego. Nie brakuje jednak sceptyków. Według nich budowa grodu na miejscu bezludnym, gdzie brakowało zaplecza osadniczego i gospodarczego nie miałaby większego sensu. Poza tym, dlaczego nie został on rozebrany po zdobyciu Gniezna? Póki co nie ma więc przekonującej odpowiedzi na pytanie dlaczego zbudowano gród w Grzybowie.

6. Zrekonstruowana chata z przełomu XIX i XX w. stojąca wewnątrz grodziska.

Gród i jego mieszkańcy

Początkowo gród nie był zbyt duży. Jego średnica wynosiła ok. 80 m, a średnica wewnętrznego placu zaledwie 30 m. Otaczał go jednak potężny wał drewniano-ziemny, którego szerokość u podstawy wynosiła 17-25 m. Gród powstał pomiędzy 918/922 a 930/935 r. Po 940 r. został znacznie rozbudowany. Jego całkowita powierzchnia wynosiła 4,7 ha, a otaczał go wał o szerokości 27 m. Jego rozbudowa po 940 r. wydaje się nie być przypadkowa. To właśnie w tym czasie zbudowano gród w Gnieźnie i rozbudowano grody w Poznaniu, Gieczu i Ostrowie Lednickim. Do wnętrza prowadziły dwie bramy, z których jedna, usytuowana we wschodniej części grodu, była flankowana wieżą. Walory obronne grodu podnosiła fosa powiązana ze Strugą oraz mokradła, które go otaczały niemal z każdej strony. Było to korzystne dla obrony obiektu, ale też uniemożliwiało powstanie osad wokół niego, jak to miało miejsce w przypadku pozostałych wielkich grodów wielkopolskich.

7. Zjazd wojów słowiańskich w Grzybowie.

Archeolodzy odkryli na terenie grodu znaczną liczbę przedmiotów, dzięki czemu możliwym stało się poznanie różnych aspektów życia w Grzybowie. Znaleziono tam m.in. elementy uprzęży, części uzbrojenia, grzebienie, ozdoby, monety i to zarówno arabskie (dirhemy) jak zachodnioeuropejskie denary. Ponadto odkryto okucia szkatułek, elementy ubioru, ceramikę, pionki do gry i inne. Gród zamieszkiwali woje, przedstawiciele elity oraz pewna liczba rzemieślników. Do Grzybowa docierali też kupcy ze Skandynawii, Pomorza, Czech i Moraw. Świadczyło to o randze grodu, choć jego przeznaczenie dalej pozostało tajemnicą.

Brak zaplecza osadniczego przesądziło o jego dalszych losach. Gród nie przetrwał kryzysu państwa pierwszych Piastów z lat trzydziestych XI wieku, zawiązanego z upadkiem władzy centralnej, powstaniem ludowych, zwanym też reakcją pogańską i wreszcie najazdem księcia czeskiego Brzetysława. Gród został opuszczony i już go nie odbudowano. Co ciekawe, w XII i XIII wieku w okolicach Grzybowa rozwinęło się osadnictwo wzdłuż szlaku łączącego Gniezno z Kaliszem. Dzięki tej drodze wyrosła takie miasta i wsie jak: Września, Pyzdry i Biechowo.

Pozostałości obwałowań grodu były jeszcze wykorzystywane podczas „potopu” szwedzkiego, o czym świadczą odnalezione w grodzisku kule ołowiane i kamienne oraz monety z XVII wieku. Zachowały się także przekazy źródłowe, według których w 1811 r. obozował w grodzisku oddział armii francuskiej.

8. Obiekt muzealny na terenie grodziska stylizowany na dawną bramę grodową z innej perspektywy.

Kilkanaście lat temu na terenie grodziska zrekonstruowano chatę z przełomu XIX i XX wieku, a w 2010 r. zbudowano obiekt muzealny nawiązujący do wczesnośredniowiecznych wałów grodowych z tarasem widokowym. Mieści się w nim zaplecze socjalne i techniczne oraz organizuje wystawy zabytków znalezionych podczas wykopalisk. W sierpniu organizuje się zjazdy wojów słowiańskich oraz różnorodne imprezy towarzyszące, o czym pisałem we wstępnie. Dzięki tym inicjatywom grodzisko w Grzybowie stanowi atrakcję turystyczną powiatu wrzesińskiego i jest chętnie odwiedzane przez turystów.

Bibliografia:

M. Brzostowicz, Grzybowo – gród pierwszych Piastów, w: 200 lat powiatu wrzesińskiego. Historia i współczesność, praca zbiorowa pod redakcją Mariana Torzewskiego, Września 2018.

Z. Kurnatowska, Grzybowo pod Wrześnią – potężny gród wczesnopiastowski, „Landform Analysis”, Vol. 16 (2011).

Fotografie:

  1. Klabon / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)
  2. https://fotopolska.eu/913967,foto.html, autor: Andrzej Mastalerz
  3. Klabon / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)
  4. https://fotopolska.eu/913964,foto.html, autor: Andrzej Mastalerz
  5. Klabon / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)
  6. Klabon / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)
  7. Rafał M. Socha (Azymut) / CC BY (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)
  8. Klabon / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *