Tajemnica kaliskiego Rubensa

W nocy z 13 na 14 grudnia 1973 r. spóźniony przechodzień idący koło kościoła św. Mikołaja w Kaliszu, spostrzegł pożar, który powoli ogarniał zabytkowy ołtarz tego gotyckiego kościoła. Natychmiast wszczął alarm. Straż pożarna przyjechała błyskawicznie. Kościół uratowano, ale nie udało się ocalić zabytkowego ołtarza. Ze zgrozą odkryto, że doszczętnie spłonął największy skarb tego kościoła i całego Kalisza – bezcenny obraz Zdjęcie z krzyża,pędzla samego Petera Paula Rubensa. Czy rzeczywiście obraz spłonął?

1. P. P. Rubens “Autoportret w kapeluszu”. Muzeum Rubensa w Antwerpii.

Zdjęcie z krzyża to jeden z kilku podobnych obrazów namalowanych w antwerpskiej pracowni mistrza. W kaliskim kościele p.w. św. Mikołaja dzieło wisiało, z krótkimi przerwami, przez ok. 350 lat, aż do tragicznej nocy grudniowej w 1973 r. Zagadkowy pożar, który ogarnął jedynie ołtarz i sprzeczne wersje co do przyczyn i okoliczności towarzyszących śledztwu spowodowały, że zaczęto snuć domysły. Może jednak obraz nie spłonął, a został skradziony, natomiast pożar miał tylko zatrzeć ślady tej kradzieży?

2. Kościół p.w. św. Mikołaja w Kaliszu (obecnie katedra).

Artysta-biznesmen

Peter Paul Rubens (1577 – 1640), to bez wątpienia jeden z najsławniejszych i najwybitniejszych malarzy europejskiego baroku. Pochodził z ubogiej, wielodzietnej rodziny. Rodzina przeniosła się do Antwerpii, a matka oddała małego Petera Paula na naukę malarstwa do kilku wybitnych artystów: Adama van Noorta, Tobiasa Verhaechta i Otto van Veena. Jak się okazało, był to trafny wybór. Mistrzowie odkryli w nim talent, a on wkrótce przewyższył ich i zaćmił.

3. P. P. Rubens “Artysta ze swą pierwszą żoną Isabellą Brant”. Stara Pinakoteka w Monachium.

Po uzyskaniu tytułu mistrzowskiego, Rubens wyruszył w podróż po Włoszech i Hiszpanii. Wrócił stamtąd już jako dojrzały i w pełni ukształtowany malarz. Wkrótce posypały się zamówienia ze strony koronowanych głów Europy i dostojników kościelnych. Przez ok. 40 lat swego życia jako dojrzały artysta, Rubens namalował ok. 2000 obrazów i 4000 rysunków. Mistrz szybko się wzbogacił.

4. Dom Rubensa w Antwerpii (obecnie muzeum).

Ogrom pracy spowodował, że przyjął do pracy uczniów, którzy najczęściej malowali obrazy według jego szkiców, a on jedynie wykańczał dzieła. Oczywiście, wszystkie obrazy sygnowane były przez Rubensa. Warto dodać, że wśród z jego uczniów byli m.in. Antoon van Dyck i Jan Brueghel Starszy.

5. P. P. Rubens “Cuda św. Ignacego Loyoli” Kunsthistorisches Museum w Wiedniu.

Pewnego jesiennego dnia 1620 r., do pracowni Rubensa w Antwerpii wszedł szlachcic-dyplomata z dalekiej Polski Piotr Żeromski, sekretarz króla Zygmunta III Wazy. Został on wysłany do Niderlandów by prosić o pożyczkę na wojnę z Turcją. Rozmowy z namiestnikiem Flandrii arcyksięciem Albrechtem zakończyły się fiaskiem, ale Żeromski, znawca i koneser sztuki, chciał skorzystać z okazji i odwiedzić pracownię mistrza, a może nawet nabyć jeden z jego obrazów.

6. P. P. Rubens i jego uczeń Jan Brueghel Starszy “Portret arcyksięcia Albrechta”. Muzeum Prado w Madrycie.

Żeromski zdecydował się na zakup wielkiego płótna przedstawiającego Zdjęcie z krzyża. Obraz był drogi. Żeromski zapłacił tylko część należności, resztę zobowiązał się wypłacić później. Ponoć mistrz nigdy nie otrzymał reszty, więc przeklął obraz i samego Żeromskiego. Sekretarz królewski podarował obraz kościołowi św. Mikołaja w Kaliszu. Warto dodać, że w twórczości Rubensa znalazł się także jeszcze jeden polski wątek. Mistrz namalował dwa portrety polskich władców: Zygmunta III Wazy i jego syna, Władysława IV.

7. P. P. Rubens lub jego warsztat “Portret konny króla Zygmunta III Wazy”.
Nationalmuseum w Sztokholmie.

Zdjęcie z Krzyża

Kaliski obraz, którego tematyką było zdjęcie umęczonego ciała Chrystusa z krzyża, nie był jedynym tego typu dziełem w twórczości Rubensa. Wcześniej mistrz wykonał ogromny tryptyk ołtarzowy dla katedry w Antwerpii, który przedstawiał tę samą scenę. Dwa inne obrazy, podobne do tego z Kalisza, znajdują się dziś w czołowych europejskich galeriach. Jeden w petersburskim Ermitażu, a drugi w Palais de Beaux-Ars we francuskim Lille. Na zwartą kompozycję obrazu składa się pięć postaci. Martwe ciało Chrystusa, które zsuwa się w ramiona Maryi, zdejmuje z krzyża Józef z Arymatei, a pomaga mu w tym św. Jan. Obok Marii, u stóp krzyża, klęczy św. Maria Magdalena.

8. Zaginiony lub nieistniejący już obraz Rubensa “Zdjęcie z krzyża” z kaliskiego kościoła św. Mikołaja.

Obraz trafił do Kalisza, gdzie wisiał nad głównym ołtarzem aż do 1939 r. W 1843 r. część świadomych i wrażliwych na sztukę obywateli Kalisza, zwróciła uwagę na fatalny stan obrazu i potrzebę przeprowadzenia prac konserwacyjnych. Wiele jeszcze wody w Prośnie upłynęło, zanim obrazem zajęli się specjaliści. Podejmowano szereg prac mających na celu ratowanie obrazu, ale dopiero w okresie międzywojennym przeprowadzono gruntowne prace konserwatorskie.

9. P. P. Rubens “Zdjęcie z krzyża”. Tryptyk ołtarzowy dla katedry w Antwerpii.

Okupacyjne losy obrazu

Przez trzysta lat obraz stanowił dumę Kalisza. Dopiero w 1939 r. Niemcy po zajęciu miasta, zdecydowali o przeniesieniu go do kaliskiego ratusza. Dlaczego władze okupacyjne nie wywiozły obrazu do Niemiec, aby wzbogacił kolekcję Hitlera w tworzonym Muzeum Führera w Linzu?

10. P. P. Rubens “Zdjęcie z krzyża”. Muzeum Ermitaż w Petersburgu.

Przecież nie było tajemnicą, że w kaliskim kościele wisi arcydzieło Rubensa. Hitlerowscy specjaliści od dzieł sztuki musieli wpisać go na listę dzieł, które powinny znaleźć się w III Rzeszy. To pytanie pozostaje bez odpowiedzi. Już po wojnie pojawiła się wersja, według której, obraz miał zostać przewieziony latem 1939 r. do Warszawy z polecenia ówczesnego proboszcza, który zamierzał przekazać go w depozyt Muzeum Narodowemu i dopiero stamtąd wywieźli go Niemcy… z powrotem do Kalisza i złożyli w ratuszu. Ta wersja nie została jednak potwierdzona. Po wojnie obraz trafił ponownie do kościoła św. Mikołaja, który w czasie okupacji zmieniono w magazyn.

11. P. P. Rubens “Zdjęcie z krzyża”. Palais des Beaux-Arts w Lille.

Pożar

Zaalarmowana straż pożarna w nocy z 13 na 14 grudnia 1973 r. błyskawicznie opanowała pożar ołtarza. Szybko też wszczęto śledztwo. Prokuratura jednak już po krótkim czasie umorzyła postępowanie, stwierdzając, że przyczyną pożaru było zwarcie instalacji elektrycznej. Tę wersję odrzucił elektryk, który zakładał instalację w kościele. Zaklinał się, że robotę wykonał fachowo, a instalację ukrył pod tynkiem. Strażacy, którzy dowodzili akcją twierdzili, że korki były wykręcone, co wykluczało możliwość zwarcia instalacji.

12. P. P. Rubens “Portret króla Władysława IV”. Zamek Królewski na Wawelu.

Ówczesny wikary parafii św. Mikołaja i jej późniejszy proboszcz ks. Andrzej Gaweł, rzucił podejrzenia na Służbę Bezpieczeństwa (oczywiście już w wolnej Polsce). Ponoć w zgliszczach znaleziono fragment ramy obrazu. Zachowane na nim fragmenty płótna wskazywały na wycięcie obrazu z ram. Według niego, obraz został skradziony, a pożar podłożono aby zatrzeć ślady. Funkcjonariusze SB mieli potajemnie sprzedać obraz za granicą. Ocalały fragment ramy obrazu miał ponoć zaginąć w Prokuraturze…

13. P. P. Rubens “Wniebowzięcie Maryi Dziewicy”. Museum Kunstpalast Düsseldorf.

Zastanówmy się jednak po co komu obraz, którego nie można sprzedać, ani się nim pochwalić? No cóż, bywają na świecie ekscentryczni kolekcjonerzy, którzy pożądają dzieł sztuki tylko po to, aby rozkoszować się ich obecnością, choćby w samotności. Pamiętajmy, że złodziej, który ukradł słynną Plażę w Pourville Claude’a Moneta z poznańskiego Muzeum Narodowego w 2000 roku, nie planował jej sprzedać. Chciał ją po prostu mieć z czystej miłości do tego obrazu. Może tak samo było z kaliskim dziełem Rubensa? W każdym razie, już w III Rzeczypospolitej Prokuratura odmówiła wszczęcia ponownego śledztwa, podtrzymując wersję o zwarciu instalacji elektrycznej i spaleniu obrazu.

14. P. P. Rubens “Upadek Faetona”. National Gallery of Art w Waszyngtonie.

Leszek Adamczewski, poznański dziennikarz i publicysta, autor ponad dwudziestu książek poświęconych głównie najnowszej historii Polski, w jednej ze swych najnowszych publikacji Zagrożone dziedzictwo. Zaskakujące losy zabytków na krętych ścieżkach XX wieku, w rozdziale poświęconym kaliskiemu obrazowi Rubensa tak napisał o teorii ks. Gawła: Pod koniec lat 70. XX wieku rozmawiałem z oficerem poznańskiej SB, dobrym znajomym mojego kolegi z redakcji „Expressu Poznańskiego”, gdzie wówczas pracowałem, który przy wódce powiedział nam, że po pożarze Służba Bezpieczeństwa podejrzewała księży z parafii świętego Mikołaja, iż ukradli oni obraz i podpalili kościół. „Takie rzeczy się zdarzały” – mówił – „ale w tym przypadku nie natrafiliśmy nawet na cień dowodu, ze tak było. Fachowcy-pożarnicy orzekli w sporządzonej ekspertyzie, że obraz rzeczywiście spłonął, więc wniosek był jasny – nikt nie mógł go ukraść. Nikt z nas również nie zabierał z pogorzeliska nadpalonych fragmentów obrazu. Wszystkie dowody zabezpieczyła prokuratura”.

Jaka wobec tego jest prawda? Czy bezcenny obraz Zdjęcie z krzyża Rubensa z Kalisza rzeczywiście spłonął, czy też został skradziony? Jeśli został skradziony, to być może kiedyś wróci na swoje miejsce, jeśli spłonął, to cóż, pozostaje jedynie żal. W ołtarzu kościoła św. Mikołaja w Kaliszu, który w 1992 r. został katedrą diecezji kalskiej, wisi dziś kopia obrazu Rubensa, wykonana przez kaliskiego artystę Bronisława Owczarka.  

Bibliografia:

Adamczewski L., Zagrożone dziedzictwo. Zaskakujące losy zabytków na krętych ścieżkach XX wieku, Poznań 2019.

Dobrzycka A., „Zdjęcie z krzyża” w kaliskim kościele św. Mikołaja, w: Osiemnaście wieków Kalisza, t. I, Kalisz 1960.

W fabryce obrazów Petera Paula Rubensa, http://sztukawkawalkach.pl/sylwetki-tworcow/w-fabryce-obrazow-peter-paul-rubens/

Fotografie:

  1. Peter Paul Rubens / Public domain
  2. LukaszKalisz / CC BY-SA 3.0 PL (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/pl/deed.en)
  3. Peter Paul Rubens / Public domain
  4. Velvet / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)
  5. Peter Paul Rubens / Public domain
  6. Jan Brueghel the Elder / Public domain
  7. Workshop of Peter Paul Rubens / Public domain
  8. Peter Paul Rubens / Public domain
  9. Peter Paul Rubens / Public domain
  10. Peter Paul Rubens / Public domain
  11. Peter Paul Rubens / Public domain
  12. Peter Paul Rubens or workshop / Public domain
  13. Peter Paul Rubens / Public domain
  14. Peter Paul Rubens / Public domain

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *