Rogalińska Joanna d’Arc

Edward Aleksander Raczyński z Rogalina uosabiał wszystkie cechy swojego rodu. Bywał ekscentryczny, miewał szalone pomysły, kochał  podróże, przygody i piękne kobiety, ale przede wszystkim był patriotą kochającym sztukę. Dzięki niemu możemy w Wielkopolsce oglądać największy obraz Jana Matejki.

Jan Matejko, najwybitniejszy polski malarz historyczny, znany jest ze swoich wielkich (zarówno w sensie rozmiaru jak i wartości artystycznej) obrazów. W powszechnym mniemaniu największym obrazem Matejki jest słynna Bitwa pod Grunwaldem. Nic bardziej mylnego. Największym obrazem krakowskiego artysty jest mało znane dzieło Dziewica Orleańska, które zajmuje powierzchnię 47 m2, a jego wymiary to 484 x 973 cm. Obraz można zobaczyć w Wielkopolsce, a konkretnie w galerii obrazów przy pałacu w Rogalinie.

1. „Dziewica Orleańska” Jana Matejki.

Mistrz, obraz i ekscentryczny kolekcjoner

Dzieło powstało w 1886 r. i zostało bardzo źle przyjęte przez krytykę. Znawcy sztuki nie pozostawili suchej nitki zarówno na obrazie, jak i jego twórcy. Uznano, że obraz reprezentuje „przyciężkawą stylistykę malarstwa historycznego”. Dziewicę wystawiono w 1887 r. w Paryżu i Matejko początkowo zamierzał podarować go Francji, ale przyjaciele odwiedli go od tego pomysłu. Obraz, wbrew krytykom, spodobał się właścicielowi pałacu w Rogalinie Edwardowi Aleksandrowi Raczyńskiemu (1847 – 1926), wnukowi słynnego Edwarda  (1786 – 1845), fundatora Biblioteki Raczyńskich. Edward Aleksander był znanym kolekcjonerem dzieł sztuki. Postanowił więc kupić obraz.

2. Edward Aleksander Raczyński.

Ojcem Edwarda Aleksandra Raczyńskiego był Roger, jedyny syn najsłynniejszego z Raczyńskich Edwarda i jego zony Konstancji z Potockich. Co ciekawe, Roger urodził się jeszcze przed ślubem rodziców, co miało posmak skandalu i z pewnością wywołało falę plotek. Narodzinom Edwarda Aleksandra także towarzyszył skandal. Był on bowiem owocem romansu Rogera z księżną Zenaidą z Hołyńskich Lubomirską. Aby zapewnić synowi właściwe pochodzenie, Roger ożenił się pośpiesznie z Marią Ernestyną Gotschall, która uznała małego Edwarda za syna.

Edward Aleksander nie należał do dzieci grzecznych i spokojnych. Jako szesnastolatek usiłował przedrzeć się do Królestwa Polskiego, aby przyłączyć się do powstania styczniowego. Rok później, po śmierci ojca, młody Edward wbrew woli swoich opiekunów: Jana Działyńskiego i Kajetana Morawskiego, uciekł do Turcji, gdzie zaciągnął się do kozaków Sadyka Paszy (Michała Czajkowskiego). Odnaleziono go po trzech miesiącach z pomocą pruskiego konsula w Konstantynopola. Gdy udało się go sprowadzić z powrotem do kraju, zdał maturę w gimnazjum w Ostrowie Wielkopolskim, po czym wyjechał do Włoch, zaciągając się do oddziałów papieskich walczących z włoskimi patriotami dążącymi do zjednoczenia Włoch. Wyjechał następnie do Paryża, gdzie dzielił czas pomiędzy studiami, najpierw wojskowymi, później prawniczymi, a romansem ze słynną kurtyzaną Delphiną Delizy.

3. Pałac w Rogalinie w czasach, kiedy majątkiem zarządzał Edward Aleksander Raczyński (pocz. XX wieku).

W Europie było dla niego zbyt spokojnie, więc wyjechał do Indochin z zamiarem założenia fabryki jedwabiu, ale bez powodzenia. Następnie pojechał do Chile, gdzie usiłował szukać złota, ale na wieść do wybuchu wojny francusko-pruskiej wrócił do Francji i zaciągną się do armii Napoleona  III. W rodzinne strony powrócił w 1874 r., owiany sławą podróżnika, awanturnika i żołnierza. Osiadł co prawda w Galicji, ale nie zaniedbał mocno już podupadłego majątku w Rogalinie.

W Krakowie cieszył się sławą lwa salonowego i cenionego znawcy sztuki. W tym czasie zaprzyjaźnił się m.in. z Janem Matejką, który umieścił go na swym najsławniejszym płótnie Bitwa pod Grunwaldem. Jego rysy nadał młodzieńcowi z brodą i głową przepasaną skrwawioną chustą. Można go odnaleźć w prawej, dolnej części obrazu, poniżej postaci Zawiszy Czarnego.

4. Fragment „Bitwy pod Grunwaldem” J. Matejki. Postać z obwiązaną głową w prawym dolnym rogu to Edward Aleksander Raczyński.

W czasie pobytu w Galicji nasz bohater dwukrotnie się ożenił. Jego pierwszą żoną była Maria Beatrix z Krasińskich, córka wieszcza Zygmunta Krasińskiego. Państwo młodzi stanęli na ślubnym kobiercu w 1877 r. Ponoć pięć lat wcześniej o jej rękę starał się król Szwecji Karol XV, ale nic z tego nie wyszło. Małżeństwo Raczyńskich nie było jednak szczęśliwe. Maria Beatrix była prawdopodobnie chora na gruźlicę, zdradzała objawy choroby psychicznej i była uzależniona od morfiny. Szybko porzuciła męża i wyjechała z kraju. Zmarła w 1884 r. we Włoszech.

W 1886 r. Edward poślubił Różę z Potockich. Co ciekawe, pierwszym mężem Róży był Władysław Krasiński, syn wieszcza Zygmunta i brat pierwszej żony Raczyńskiego, Marii Beatrix.

5. Olga Boznańska „Portret Róży Raczyńskiej”.

Raczyński zasłynął przede wszystkim jako znawca i kolekcjoner dzieł sztuki. Przez całe życie zbierał obrazy i rzeźby. Zgromadził ok. 500 dzieł, w czego do dziś zachowało się ok. 350. Wśród nich były m.in. obrazy Stanisława Wyspiańskiego, Leona Wyczółkowskiego, Juliana Fałata, Olgi Boznańskiej, Jacka Malczewskiego, a także dzieła Van Gogha, Rembrandta i płótna malarzy francuskich. Początkowo chciał swą kolekcję zgromadzić w Poznaniu i udostępnić szerszej publiczności. Obawiał się jednak, że władze pruskie mogą przejąć kolekcję. Ostatecznie umieścił ją w Rogalinie, który uratował od ruiny finansowej. Taka ilość dzieł sztuki, a zwłaszcza Dziewica Orleańska, wymagało zbudowania odpowiedniego pomieszczenia. W latach 1910 – 1912 r. powstał specjalny pawilon przylegający do pałacu, zbudowany wg projektu Mieczysława Powidzkiego. Do dziś można tam podziwiać kolekcję Raczyńskich, a najważniejszym, a na pewno największym elementem galerii obrazów w Rogalinie jest Dziewica Orleańska Jana Matejki.

6. Galeria obrazów w Rogalinie. w Głębi sali obraz „Dziewica Orleańska” Jana Matejki.

Dziewica Orleańska

Przypomnę, Joanna d’Arc (1412 -1431) pochodziła z chłopskiej rodziny francuskiej. Urodziła się w czasie wojny stuletniej pomiędzy Anglią i Francją (1337 – 1453). Jako młoda dziewczyna miała otrzymać rozkaz od Boga aby uwolnić ojczyznę z rąk Anglików. Twierdziła, że wielokrotnie ukazywali się jej święci: Archanioł Michał, Małgorzata i Katarzyna. Dziewczyna stanęła przed Karolem VII, niekoronowanym królem Francji, na którym zrobiła dobre wrażenie, zwłaszcza, że przepowiedziała mu zwycięstwo i koronację. Dowodzone przez nią wojska francuskie uwolniły od oblężenia Orlean. Odniosła jeszcze kilka zwycięstw, doprowadzając Karola VII do koronacji w Reims. Niestety dobra passa wkrótce się skończyła. Joanna został schwytana przez Burgundczyków, którzy oddali ją w ręce Anglików. Ci oskarżyli ją o herezję, skazali na śmierć i spalili na stosie w 1431 r. Dwadzieścia pięć lat później papież Kalikst III unieważnił wyrok i zrehabilitował Joannę. W 1909 r. Joanna d’Arc, bohaterka narodowa Francji, została beatyfikowana, a w 1920 r. kanonizowana.

7. Jacek Malczewski „Edward Raczyński”.

A teraz słów kilka o obrazie. Przedstawia on scenę triumfalnego wjazdu Joanny d’Arc, zwanej „Dziewicą Orleańską”, do Reims po zwycięstwie nad Anglikami pod Orleanem. Joannę widzimy w centrum obrazu w aureoli, z ręką wyciągniętą w geście triumfu i chorągwią, a nad nią świętych: Katarzynę, Małgorzatę i Michała Archanioła, którzy mieli się jej ukazywać, zagrzewając do walki. Po prawej stronie obrazu widać przyjaciela Joanny hrabiego Jana Dunois niosącego insygnia koronacyjne. Matejko pożyczył z Wawelu regalia pogrzebowe Kazimierza Wielkiego, które posłużyły mu za wzór. Obok Jana jedzie hrabia Artur Richemont konetabl, czyli głównodowodzący wojsk francuskich. Poniżej widzimy mieszkańców wioski Domrémy, w której pochodziła Joanna, wśród których są jej rodzice.

Po prawej stronie obrazu widzimy arcybiskupa Reims Juvenala de Ursins oraz króla Francji Karola VII z żoną Marią Andegaweńską, zmierzających na koronację. Przy królu wyobrażono Agnes Sorel, jego przyszłą kochankę. Nad całą trójką widzimy baldachim przypominając łoże. Na płótnie widzimy też kilka symboli. Poniżej Joanny widać chłopca trzymającego pochodnię. Czyżby miało to zapowiadać śmierć Joanny na stosie jako heretyczki? Spadająca gwiazda (kometa) widoczna na niebie koło wieży katedralnej symbolizuje rychły koniec zwycięstw i powodzenia „Dziewicy Orleańskiej”.

8. Pałac w Rogalinie od strony ogrodu.

Gdyby nie Edward Aleksander Raczyński, obraz być może wisiałby w Luwrze, Krakowie lub w Warszawie, a tak możemy go oglądać w podpoznańskim Rogalinie.

Bibliografia

Gdzie jest największy obraz Jana Matejki i dlaczego jest tak mało znany?, https://niezlasztuka.net/o-sztuce/najwiekszy-obraz-jana-matejki/ [dostęp: 22-03-2020].

Kasprzak K., Raszka B., Rogaliński Park Krajobrazowy, Poznań 2011.

Pietrzak J., Edward Aleksander Raczyński, w: Polski Słownik Biograficzny, t. XXIX, 1986.

Fotografie:

  1. Jan Matejko / Public domain
  2. Aleksander Karoli (1838-1915), Maurycy Pusch (1828-1902) / Public domain
  3. https://fotopolska.eu/171638,foto.html, autor: Westend
  4. Jan Matejko / Public domain
  5. Olga Boznańska / Public domain
  6. https://fotopolska.eu/744470,foto.html, autor: Neo[ezn]
  7. Jacek Malczewski / Public domain
  8. https://fotopolska.eu/1434877,foto.html, autor: trz(tedesse)

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *