Polonia Maior czy Polonia Magna? Skąd się wzięła nazwa „Wielkopolska”?

Wielkopolska to prastara polska dzielnica historyczna, stanowiąca kolebkę państwa polskiego, ze stolicą w Poznaniu. Tyle można się dowiedzieć ze szkolnych podJręczników. Czy jednak wiadomo, skąd wzięła się jej nazwa? Na to pytanie nie ma jednoznacznej odpowiedzi.

Co ciekawe, nazwa „Wielkopolska”, podobnie zresztą jak „Małopolska”, jest stosunkowo młoda. Znacznie starsze są takie określenia innych dzielnic Polski, jak Mazowsze, Śląsk, czy Pomorze. Przez wieki ziemie nad Wartą nazywano Polania lub Polonia. Nazwy te pochodziły od określenia terytorium plemienia Polan, a dopiero później przeniesiono je na całe państwo rządzone przez Piastów. Aż do XIII wieku terminem Polonia określano zarówno cały kraj pozostający pod władzą królów i książąt piastowskich, nawet w okresie rozbicia dzielnicowego, jak i ziemie nad Wartą, z Poznaniem, Gieczem, Gnieznem i Kaliszem. Czasami jednak musiano uściślić o jakie ziemie dokładnie chodzi. Taka była widocznie konieczność. W dokumencie księcia wielkopolskiego Władysława Odonica z 1234 r. pojawiło się już rozróżnienie na Polonię w sensie kraju i Polonię, jako ziemie nad Wartą.

1. Książę Władysław Odonic, rys. wg Jana Matejki z 1939 r.

Polonia Maior, czy po prostu Polonia?

Wszyscy synowie Bolesława Krzywoustego nazywali siebie książętami Polonie, a dopiero w następnym pokoleniu pojawiły się nazwy poszczególnych dzielnic w oficjalnej tytulaturze monarchów (książę Sandomierza, Krakowa, itp.), tylko książęta wielkopolscy konsekwentnie nazywali siebie książętami (dux) Polonie, choć i tu zdarzało im się używać tytułu książąt Poznania, Kalisza, czy Gniezna. W dokumencie wystawionym przez księcia Bolesława Pobożnego w 1257 r., w chwili gdy ten po śmierci brata Przemysła I został księciem całej Wielkopolski, po raz pierwszy pojawiła się nazwa Polonia Maior dla określenia jego władztwa,  co można przetłumaczyć jako „Większa Polska”. Równolegle jednak książę ów nazywany był po staremu, księciem Polski (dux Polonie). W dokumentach bratanka i następcy Bolesława Pobożnego księcia, a później króla Przemysła II, termin Polonia Maior występuje równolegle z Polonie. Określenie Polonia Maior pojawiała się jeszcze w tytulaturze książąt piastowskich walczących o władzę w Wielkopolsce po tragicznej śmierci Przemysła II.

2. Pieczęć majestatyczna księcia Mieszka III Starego z inskrypcją: “Mesico Dei Gratia Dux Polonie” (“Mieszko, z bożej łaski książę (Wielko)polski)”.

Po zjednoczeniu Polski nazwa Polonia Maior nie pojawiła się już w tytulaturze królów Polski, gdyż obie ziemie wielkopolskie: poznańska i kalisko-gnieźnieńska zawierały się w tytule „król Polski” (rex Poloniae). Termin Polonia Maior nie zanikł jednak, a pojawił się w tytule starostów generalnych Wielkopolski. Urząd ten został wprowadzony na początku XIV w. przez króla Czech i Polski Wacława II i przetrwał aż do rozbiorów Polski. Starostowie, wyznaczani przez króla do zarządzania Wielkopolską w jego imieniu, nazywali siebie generalis Poloniae capitaneus lub capitaneus Poloniae Maioris. W drugiej połowie XIV wieku nazwą  Polonia Maior, stosowaną wymiennie z Polonia Magna, określano już wyłącznie prowincję nad Wartą. Równocześnie dawne księstwa: krakowskie i sandomierskie, zaczęto określać od początku XV w. nazwą Polonia Minor (Mniejsza Polska, czy raczej Małopolska).

Wielkopolska czy Stara Polska?

Nazwa Wielkopolska po raz pierwszy pojawiła się w 1449 r. Użył jej Świętosław z Wojcieszyna w polskim tłumaczeniu statutów Kazimierza Wielkiego. Zarysował się jednak problem, gdyż terminem Wielkopolska określano zarówno ziemie dawnych księstw: poznańskiego i kalisko-gnieźnieńskiego, jak i teren całej prowincji wielkopolskiej, obejmującej także województwa: kujawskie, mazowieckie, łęczyckie i sieradzkie, które w dodatku posiadały wspólny sejmik zbierający się w Kole.

Co jednak dokładnie oznacza przymiotnik Maior? W dosłownym tłumaczeniu z łaciny znaczy to tyle co „większy”. Wielkopolska nie była jednak największą prowincją Królestwa Polskiego, skąd więc to określenie? Część dwudziestowiecznych historyków skłonna była uznać, że Wielkopolska była niedokładnym tłumaczeniem łacińskiego terminu Polonia Maior. Według zwolenników tej hipotezy, określenie Polonia Maior powinno się tłumaczyć jako Stara Polska lub Starsza Polska. Teoria ta jednak wkrótce upadła. Część językoznawców uznała, że słowo maior oznacza nie tylko większy w znaczeniu rozmiaru, ale także coś dostojnego, starszego rangą i godnością, najważniejszego. W średniowieczu wytyczono w Poznaniu ulicę Wielką, którą poprzedzała brama Wielka (nieistniejąca). W obu przypadkach mamy do czynienia nie z największą arterią komunikacyjną w mieście, ale najważniejszą, główną poznańską ulicą. Ołtarz główny w kościele często określano mianem „wielkiego ołtarza”, a „wielki dwór” oznaczał główny ośrodek dóbr ziemskich.

3. Odrys pieczęci majestatycznej księcia Bolesława Pobożnego z łacińską inskrypcją, która w języku polskim brzmi: “Pieczęć Bolesława, z bożej łaski księcia (Wielko)polski”.

Reasumując więc, w tradycji piastowskiej i w odczuciu całego narodu, Wielkopolska była najważniejszą i najstarszą dzielnicą Polski, która dała początek całemu państwu. Być może możnowładcy wielkopolscy, niezadowoleni z odsunięcia ich od spraw kraju w XIV i XV wieku, podkreślali, że to oni reprezentują główną część Polski i jej kolebkę, stąd upowszechnienie terminu Wielkopolska w późnym średniowieczu.

Tekst ten stanowi fragment wpisu, który został już opublikowany na moim pierwszym blog „Poznańskie Historie” 10.02.2019.

Źródło:

Dzieje Wielkopolski, t. I, do roku 1793, praca zbiorowa pod redakcją J. Topolskiego, Poznań 1969.

Fotografie:

1. Jan Matejko / Public domain

2. Zygmunt Glogerderivative work: Wieralee / Public domain

3. AnonymousUnknown author / Public domain

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *