“Piękna Polka”, czyli historia królowej Elżbiety Ryksy

Była jedynym dzieckiem króla Przemysła II i jego żony, szwedzkiej królewny Ryksy (Rychezy), na cześć której otrzymała imię. Mimo smutnego dzieciństwa i niezbyt szczęśliwej młodości, została królową Czech i jako pierwsza przedstawicielka dynastii Piastów, zasiadła na polskim tronie.

1. Królowa Elżbieta Ryksa.

Królowa Ryksa okazała się wprost stworzona do swej roli. Miała silny charakter, nieprzeciętny intelekt i hart ducha, którego zazdrościł jej niejeden władca. Wzbudzała miłość poddanych, szacunek wrogów, a jej zasługi dla kultury Czech są ogromne. Pewne czeskie miasto o nazwie Hradec na jej cześć zaczęto nazywać Hradec Králové. Do dziś w tym mieście pamięć o „pięknej Polce” jest wciąż żywa. Chociaż stare przysłowie mówi, że szczęście nie jest przeznaczeniem królowych, ona odnalazła je w miłości. Z Polski wyjechała co prawda jako mała dziewczynka, ale do końca życia zachowała pamięć o Poznaniu, Wielkopolsce i grobach rodziców w poznańskiej katedrze. Oto opowieść o Elżbiecie Ryksie, królowej Czech i Polski.  

Trudne dzieciństwo

Przyszła królowa urodziła się 1 września 1288 roku. Była pierwszą mieszkanką naszego kraju,  której znamy dokładną, dzienną datę urodzin i śmierci. Imię odziedziczyła mała Piastówna po swojej matce, szwedzkiej królewnie Ryksie, drugiej żonie Przemysła II, zwanej w źródłach „ukochaną żoną” króla. Mała Ryksa wcześnie została osierocona. Jej matka zmarła pomiędzy 1289 a 1293 rokiem, a ojciec, koronowany w 1295 roku, został zamordowany rok później w Rogoźnie. Dziewczynką zajęła się jej macocha Małgorzata Brandenburska, trzecia żona Przemysła II. Dzieciństwo mała Ryksa spędziła w klasztorze cysterek w Owińskach, gdzie opiekowała się nią jej ciotka Anna, siostra Przemysła II i przełożona klasztoru.

2. Pocysterski kościół p.w. św. Jana Chrzciciela w Owińskach.

Prawdopodobnie jeszcze za życia ojca, mała Ryksa została zaręczona z Ottonem, synem margrabiego brandenburskiego Albrechta III. Miało to miejsce prawdopodobnie w 1291 rok, kiedy księżniczka skończyła zaledwie 3 lata. Niestety, narzeczony zmarł pomiędzy 1297 a 1299 rokiem. Było jednak powszechnie wiadomo, że mała księżniczka nie będzie narzekać na brak adoratorów. Była bowiem córką króla, a jej przyszły mąż mógł liczyć na koronę. Zainteresował się nią i postanowił poślubić król Czech Wacław II, który ubiegał się także o polski tron i w listopadzie 1300 roku został koronowany w Gnieźnie na króla Polski. Małżeństwo z Ryksą miało wzmocnić jego prawa do tronu.

3. Król Wacław II Czeski. Miniatura z “Kodeksu Manesse”.

W 1300 roku Piastówna przyjechała do Pragi i została oddana pod opiekę księżnej Gryfiny, wdowy po księciu małopolskim i sieradzkim Leszku Czarnym, a prywatnie ciotki Wacława.

Królowa

Dwunastoletnia Ryksa była już, według ówczesnych zwyczajów, w wieku w którym mogła wstąpić w związek małżeński, jednakże Wacław nie śpieszył się ze ślubem. Król nie był obojętny na kobiece wdzięki, a źródła mówią nawet o pewnej pięknej Agnieszce, która była królewską kochanką. W końcu jednak Wacław uległ i poślubił Ryksę 26 maja 1303 roku. Równocześnie ze ślubem, odbyła się koronacja piętnastoletniej księżniczki na królową Czech i Polski. Zarówno koronacja jak i ślub odbyły się w katedrze św. Wita w Pradze.

4. Wacław II wg Aleksandra Lessera.

Na wyraźne życzenie męża, królowa zmieniła imię na Elżbieta, które było imieniem bardzo popularnej wówczas świętej, jednakże dla odróżnienia od córki Wacława z pierwszego małżeństwa, również Elżbiety, czescy poddani nazywali swoją królową Elżbieta Ryksa (Eliška Rejčka). Z tego małżeństwa urodziła się córka Agnieszka, która przyszła na świat 15 czerwca 1305 roku. Wacław niedługo cieszył się z narodzin córki, zmarł bowiem zaledwie 6 dni później. Siedemnastoletnia królowa-wdowa nie została jednak na lodzie. Oprócz tytułu, Wacław zapisał jej 20 tys. grzywien srebra i pięć miast jako oprawę wdowią. Na czeski tron wstąpił syn Wacława II – Wacław III, który jednak w sierpniu następnego roku został skrytobójczo zamordowany w Ołomuńcu. Na Wacławie III wygasła dynastia Przemyślidów, która panowała w Czechach od drugiej połowy IX wieku. Rozpoczęła się walka o tron, w którą, chcąc nie chcąc, wmieszana została również Elżbieta Ryksa.

5. Płyta nagrobna Wacława II Czeskiego w kościele w Zbrasławiu.

Pretensje do tronu czeskiego zgłosili wkrótce książę karyncki Henryk, zięć Wacława II i Rudolf, syn króla rzymskiego (niemieckiego), Albrechta I Habsburga. Czechy stanowiły lenno Rzeszy Niemieckiej i Albrecht po prostu nadał to lenno synowi. Aby wzmocnić prawa Rudolfa do korony czeskiej, Albrecht wyznaczył synowi Elżbietę Ryskę na żonę. 

6. Miniatura przedstawiająca królową Ryksę Elżbietę.

Polityczny charakter tego mariażu nie ulega wątpliwości, ale źródła mówią o tym, że królowa spodobała się przyszłemu królowi, a nawet, że obdarzył on ją miłością. Ślub odbył się we wrześniu lub październiku 1306 roku. Małżeństwo z Rudolfem trwało mniej niż rok. Król zmarł w lipcu 1307 roku podczas walk z czeską opozycją, a Ryksa w wieku zaledwie dziewiętnastu lat została wdową po raz drugi. Myliłby się jednak ten, kto uważał, że zejdzie ona już ze sceny politycznej.

7. Rudolf I Habsburg, król Czech.

Królowa-wdowa w centrum wydarzeń

Po śmierci Rudolfa ponownie doszło do wojny o koronę czeską. Do walki znowu stanął Henryk karyncki, a jego rywalem był kolejny Habsburg, brat zmarłego Rudolfa, Fryderyk Piękny. Ryksa opowiedziała się po stronie Fryderyka.

8. Fryderyk Piękny.

Niestety, kiedy królowa przebywała w Pradze, Henryk zajął to miasto. Ryksie, otoczonej przez wrogów, niełatwo było przebywać na Hradczanach. Najwięcej przykrości spotykało ją zapewne ze strony pasierbicy Elżbiety, córki Wacław II z pierwszego małżeństwa. Nie mogła ona przebaczyć macosze tego, że Rudolf zaproponował małżeństwo Ryksie, a nie jej. Elżbieta była zaledwie trzy lata młodsza od Ryksy, ale, jak mówią źródła, ustępowała jej pod względem urody i inteligencji.

Królowa-wdowa jednak wytrwała, a kiedy sytuacja zaczęła robić się dla niej niebezpieczna, uciekła w przebraniu z Pragi z córeczką Agnieszką i dołączyła do oddziałów Fryderyka. Następnie została przewieziona do Klosterneuburga w Austrii. Ostatecznie zwycięsko z wojny o władzę nad Czechami wyszedł Henryk, który w 1308 roku zawarł pokój ze swoimi przeciwnikami.

9. Król Czech Henryk Karyncki.

Pozwolił też wrócić Elżbiecie Ryksie do swych dóbr w Czechach. Królowa osiadała w Hradcu i spędziła w nim dziesięć lat, podczas których miasto przeżywało swój rozkwit, a królowa-wdowa stworzyła tam wspaniały dwór i podjęła szereg inicjatyw na polu mecenatu artystycznego i dokonała licznych fundacji. Ufundowała m. in. okazały kościół św. Ducha i księgi liturgiczne, z których mnóstwo ozdobiono jej podobiznami. Odtąd Hradec nazwano Hradec Králové.

10. Makieta średniowiecznego Hradec Králové.

Wkrótce nastąpiła kolejna zmiana na czeskim tronie. W wyniku buntu możnych, Henryk karyncki został w 1310 roku pozbawiony tronu i wygnany z Czech. Zmarł w 1335 r. w Tyrolu. Nowym czeskim królem został Jan Luksemburski, który pojął za żonę wspomnianą już Elżbietę, pasierbicę Ryksy.     

11. Ślub Jana Luksemburczyka z Elżbietą, pasierbicą Ryksy.

Miłość i polityka

Po kilku latach panowania Jana, wybuchł bunt możnowładztwa czeskiego przeciw jego rządom. Na czele buntu stanął ambitny i wpływowy magnat Henryk z Lipy, który był już wtedy… kochankiem naszej bohaterki. Do nawiązania romansu między nimi doszło najprawdopodobniej pomiędzy 1310 a 1315 rokiem. Trudno dziwić się Elżbiecie Ryksie. Nie skończyła jeszcze trzydziestu lat, była piękna, wykształcona i była królową. Dlaczego miałaby rezygnować z osobistego szczęścia? Henryk w Lipy został w 1315 roku uwięziony, ale Ryksa w dalszym ciągu popierała stronników ukochanego. W rok później co prawda Henryk wyszedł z więzienia, ale wojna jeszcze się nie skończyła. W tym samym czasie Agnieszka, córka Ryksy i Wacława II, została wydana za mąż na śląskiego Piasta, księcia jaworskiego Henryka.

12. Miniatura przedstawiająca królową Elżbietę Ryksę.

W 1318 roku doszło do porozumienia walczących stron, a Henryk wrócił do łask. Wkrótce on, król Jan i „hradecka królowa” zostali nawet przyjaciółmi. Henryk został mianowany najwyższym marszałkiem i hetmanem Moraw. Ryksa odsprzedała Luksemburczykowi swoje hradeckie dobra i przeniosła się wraz z kochankiem do Starego Brna (obecnie część Brna na Morawach).

Ostatnie lata

Pobyt w Starym Brnie wiąże się również z działalnością fundacyjną królowej. Jej największym osiągnięciem było ufundowanie wspaniałego klasztoru cysterek i kościoła p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Dzięki licznym nadaniom klasztor ten stał się nie tylko najbogatszym, ale także największym klasztorem w Czechach.

13. Kościół pocysterski p.w. Wniebowzięcia NMP w Starym Brnie.

W 1329 roku królowa przeżyła osobistą tragedię. Zmarł jej ukochany Henryk z Lipy. Został on pochowany we wspomnianym klasztorze cysterek. Ostatnie lata życia spędziła królowa z dala od polityki, w zaciszu klasztoru, zajmując się głównie robótkami ręcznymi i modlitwą. W 1333 roku wybrała się jeszcze ze swoją córką Agnieszką na pielgrzymkę do Nadrenii. Dwa lata później, 19 września 1335 roku, królowa Czech i Polski Elżbieta Ryksa zmarła. Kazała się pochować w ufundowanym przez siebie klasztorze cysterek w Starym Brnie u boku mężczyzny, którego kochała miłością prawdziwą, a nie ze względu na politykę. W swoim testamencie, oprócz licznych darowizn na rzecz czeskich klasztorów, pamiętała o ziemi swoich przodków. Poczyniła znaczne zapisy na rzecz poznańskiej katedry, w zamian za msze za dusze rodziców. Uwzględniła też w swej ostatniej woli klasztory: cysterek w Owińskach i klarysek w Gnieźnie.

14. Miniatura z brewiarza królowej Elżbiety Ryksy.

Mimo, że wcześnie opuściła Poznań i Wielkopolskę, pamiętała jednak o ziemi, z której pochodziła. Dała się poznać jako kobieta niezwykle energiczna, mądra i wytrwała. W Polsce co prawda mało się o niej nie pamięta, ale Czesi, a zwłaszcza mieszkańcy Hradec Králové, doceniają rolę swojej królowej. Co roku w tym mieście organizuje się festiwal ku czci królowej Elżbiety. Odbywa się wtedy jarmark średniowieczny, turniej rycerski i uroczysty przejazd orszaku królowej Elżbiety Ryksy. 

15. Znak królowej Elżbiety Ryksy na posadzce kościoła cysterek w Starym Brnie, miejscu jej spoczynku.

Tekst ten stanowi poprawioną wersję wpisu, który został już opublikowany na moim pierwszym blogu „Poznańskie Historie” 20.01.2013 r.

Bibliografia:

W. Iwańczak, Elżbieta Ryksa – królowa, kobieta, mecenas sztuki, w: Nasi Piastowie, „Kronika Miasta Poznania”, nr, 2, 1995.

K. Jasiński, Ryksa Elżbieta – Boemie et Polonie bis Regina, w: Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, praca zborowa pod redakcją Jadwigi Krzyżaniakowej, Poznań 1997.

Fotografie:

  1. Kunsthistorisches Museum / Public domain
  2. Tomasz Stachowiak / CC BY-SA 3.0 PL (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/pl/deed.en)
  3. Master of the Codex Manesse (Additional Painter I) / Public domain
  4. Aleksander Lesser / Public domain
  5. Acoma / CC BY (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)
  6. unknown Bohemian, at Staré Brno (Old Brno) Cloister / Public domain
  7. AnonymousUnknown author / Public domain
  8. After Pieter Soutman / Public domain
  9. Daderot / CC0
  10. Boris7 / Public domain
  11. Unknown author / Public domain
  12. AnonymousUnknown author / Public domain
  13. Daniel Baránek / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)
  14. AnonymousUnknown author / Public domain
  15. Jan Sapák / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)

2 thoughts on ““Piękna Polka”, czyli historia królowej Elżbiety Ryksy

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *