Jak daleko sięga Wielkopolska?

Wyznaczenie dokładnego obszaru Wielkopolski jest zadaniem karkołomnym. Jej granice bowiem zmieniały się i dziś właściwie trudno jednoznacznie stwierdzić jak daleko sięgała tzw. historyczna Wielkopolska.

Wielkopolska w swym najstarszym zasięgu pokrywała się z terytorium państwa plemiennego Piastów i w tym kształcie weszła w skład państwa polskiego w drugiej połowie X w. Na początku XII w., po podboju Pomorza przez Bolesława Krzywoustego, w skład Wielkopolski weszła Krajna, kraina historyczna stanowiąca terytorium graniczne pomiędzy Wielkopolską a Pomorzem. Granica Wielkopolski sięgała na północ aż do ziemi wałeckiej i myśliborskiej. Później, w okresie rozbicia dzielnicowego, Krajna odpadła od Polski, po czym została zajęta przez Brandenburczyków, a później Krzyżaków. Następnie ziemia ta została przyłączona do Polski przez Władysława Łokietka i stała się częścią województwa kaliskiego, a więc stanowiła część historycznej Wielkopolski. Obecnie większa część Krajny należy do województw: wielkopolskiego i kujawsko-pomorskiego, a gmina Debrzno stanowi część województwa pomorskiego.

1. Mapa województwa poznańskiego z 1664 r.

Na mocy testamentu Bolesława Krzywoustego, północno-zachodnia część Polski, poza Pomorzem Zachodnim, dostała się Mieszkowi III Staremu, z wyjątkiem ziemi gnieźnieńskiej, która znalazła się w dzielnicy senioralnej. Zachodnia część władztwa Mieszka sięgała po Odrę. Po upadku zasady senioratu na początku XIII wieku, Gniezno stało się na nowo częścią Wielkopolski. W okresie rozbicia dzielnicowego, pomijając czasowy podział Wielkopolski na księstwa: poznańskie i kalisko-gnieźnieńskie, granica regionu ustabilizowała się, choć zdarzały się wojny na południowej granicy krainy z książętami śląskimi (Przemęt, Krzywiń, Kalisz, Ołobok) i konflikty z książętami kujawskimi o ziemię lądzką.

Na zachodzie granice Polski, a więc także Wielkopolski, pokrywały się od połowy XIII w. z ziemiami Nowej Marchii i Brandenburgii. Tu granica najbardziej krwawiła i była stopniowo przesuwana na wschód, na niekorzyść Polski. Było to spowodowane ekspansją Brandenburgii i Krzyżaków. Ostatecznie rubież zachodnia i północno-zachodnia Wielkopolski ukształtowała się w XVI wieku. W wyniku licznych wojen, Wielkopolska utraciła bezpowrotnie obszary nad dolną Notecią i jej ujściem do Warty wraz z Santokiem i Drezdenkiem. Granica zachodnia ustabilizowała się mniej więcej wzdłuż Drawy na północy oraz od Wielenia, poprzez lasy między dolną Notecią a Wartą, aż do dzisiejszej Skwierzyny i dalej ku południowi, pozostawiając po polskiej stronie Bledzew, Paradyż-Gościkowo, Brójce, Kargowę, Babimost i Ciosaniec. W 1343 r. przyłączono do Polski (i Wielkopolski) ziemię wschowską.

Granica południowa opierała się o dolinę Baryczy, dochodząc aż do górnej Prosny. Zaczynała się na południe od Rydzyny i Sarnowy, koło późniejszego Rawicza, pozostawiając po stronie wielkopolskiej Dubin, Jutrosin, Zduny i Sulmierzyce.

2. Położenie Wielkopolski (województw: kaliskiego i poznańskiego) z okresu I Rzeczypospolitej na tle współczesnego podziału administracyjnego Polski.

Granica wschodnia, oddzielająca Wielkopolskę od ziemi sieradzkiej, pozostawała po stronie wielkopolskiej Staw i Koźminek. Najdalej na wschód, Wielkopolska sięgała do Koła i Grzegorzewa, pozostawiając Kłodawę po stronie łęczyckiej i dochodząc do jeziora Gopło, po czym granica skręcała ku zachodowi, obejmując Kleczew i Kwieciszewo. Granicę pomiędzy Wielkopolską a Kujawami stanowiła górna Noteć. Ziemia nakielska stanowiła wówczas część Wielkopolski. Jak więc widać Pałuki, kraina historyczna leżącą na pograniczu Wielkopolski i Kujaw, a stanowiąca część dawnej ziemi kaliskiej, należała niegdyś do Wielkopolski. Obecnie część Pałuk należy do województwa wielkopolskiego, a część do kujawsko-pomorskiego. Następnie linia graniczna skręcała ku zachodowi, wzdłuż Kamionki i Dobrzynki, dochodząc do Gwdy. Linię Gwdy opuszczała powyżej Piły, kierując się ku zachodowi, pozostawiając po wielkopolskiej stronie Piłę, Trzciankę i Człopę.

Tak ukształtowane granice przetrwały do rozbiorów. W wyniku rozbiorów Polski, Wielkopolska została przyłączona do Prus. Na mocy kongres wiedeńskiego, wschodnia część Wielkopolski (ziemia kaliska), weszła w skład Królestwa Polskiego, stanowiącego część Rosji, natomiast reszta Wielkopolski stała się ponownie częścią Prus. Taki stan utrzymał się do odzyskania niepodległości przez Polskę w 1918 r.

Jak usiłowałem przedstawić powyżej, granice regionu zmieniały się, a dziś mówiąc o Wielkopolsce pamiętajmy, że sięgała ona dalej niż granice administracyjne województwa wielkopolskiego. 

Tekst ten stanowi fragment wpisu, który został już opublikowany na moim pierwszym blog „Poznańskie Historie” 10.02.2019.

Źródło:

Dzieje Wielkopolski, t. I, do roku 1793, praca zbiorowa pod redakcją J. Topolskiego, Poznań 1969.

Fotografie:

1. Gerard Coeck (b. 1608) [Public domain], via Wikimedia Commons

2. Poznaniak / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *