Gostyńska fara

Gostyń znany jest głównie z sanktuarium maryjnego na Świętej Górze, Kasyna stanowiącego pierwszą udaną inicjatywę organicznikowską w pierwszej połowie XIX w. oraz z cukrowni. Dumą miasta jest jednak przed wszystkim gotycki kościół farny p.w. św. Małgorzaty.

Surowe piękno gostyńskiej fary, zaakcentowane przez okazałą wieżę, stanowi wizytówkę miasta. Mimo wielu burz dziejowych, które przeszły przez miasto i samą świątynię, zachowała ona na szczęście swoją pierwotną, gotycką bryłę.

1. Kościół farny p.w. św. Małgorzaty w Gostyniu.

Początki Gostynia i jego fary

Pierwsze wzmianki o Gostyniu, jeszcze jako osadzie, pochodzą z 1275 r. Osada stanowiła przedmiot sporu pomiędzy dziedzicem Gostynia, łowczym Mikołajem, a Maciejem z Pożegowa. Rozstrzygnięciem sporu zajął się sam książę Przemysł II, który przebywał wówczas w nieodległym Grabonogu. Trzy lata później, dokładnie 1 kwietnia 1278 r., ten sam książę przeprowadził lokację Gostynia na prawie niemieckim i nadał go na własność Mikołajowi, synowi Przedpełka z rodu Łodziów, sędziemu poznańskiemu, późniejszemu wojewodzie kaliskiemu, jednemu z czołowych współpracowników Przemysła II. Przywilej lokacyjny spisano w Zbąszyniu ręką książęcego kanclerza Tylona.

2. Przywilej lokacyjny Gostynia przechowywany w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie.

Lokacja Gostynia była pierwszą udaną lokacją prywatnego miasta w Wielkopolsce. Nazwa miasta pochodzi najprawdopodobniej od całkowicie dziś zapominanego imienia męskiego Gostek lub Goston. Miasto zostało założone na tzw. „surowym korzeniu”, czyli zbudowane od podstaw. Teren był podmokły, więc dużą część śródmieścia postawiono na palach.

3. Herb miasta Gostynia.

Pierwsza wzmianka o gostyńskim kościele farnym pochodzi z 1310 r., choć niewykluczone, że świątynia została wzniesiona już wkrótce po wytyczeniu granic, rynku i ulic świeżo lokowanego miasta. Pierwszym znanym z imienia proboszczem gostyńskiej fary był Przecław, a jego następcami: Andrzej i Gniewomir. Fundatorami  kościoła byli ówcześni  właściciele miasta, czyli ród Łodziów. Według księdza Kozierowskiego, badacza dziejów Gostynia i współzałożyciela Uniwersytetu Poznańskiego, fara gostyńska powstała dopiero w XV wieku, a najstarsze wzmianki odnoszą się do innego kościoła.

4. Wnętrze gostyńskiej fary.

Od początków swego istnienia patronką gostyńskiej fary była św. Małgorzata z Antiochii, męczennica żyjąca w IV wieku. Według tradycji, zginęła w czasach prześladowań chrześcijan przez cesarza Dioklecjana (284 – 305). Św. Małgorzata była niezwykle popularną świętą w Europie. W Polsce jest patronką ponad siedemdziesięciu kościołów, a obrazów i ołtarzy jej poświęconych jest znacznie więcej. Małgorzata występuje też w herbie kilku miast polskich, m.in.: Nowego Sącza, Ożarowa i Tucholi. Do XVII wieku kościół farny w Gostyniu miał jeszcze dwóch patronów: św. Judę Tadeusza i św. Szymona.

W 1393 r. Gostyń przeszedł na własność potężnego wielkopolskiego rodu Wezenborgów. Pierwszym właścicielem miasta z tego rodu był Bartosz z Odolanowa (zm. ok. 1395 r.), wojewoda poznański, jeden z najbardziej wpływowych wielkopolskich wielmożów. Potomkowie Bartosza z Odolanowa: Janusz i Bartosz rozbudowali niewielki kościół św. Małgorzaty. W latach 1418 – 1436 nadbudowano prezbiterium i zbudowano nawę główną. W drugiej połowie XV stulecia, kościół był dalej rozbudowywany. Dodano mu nawy boczne. W pierwszej połowie XVI w. zbudowano kruchtę, a w latach 1529 – 1531 postawiono wysoką, masywną wieżę, skarbczyk i kaplicę św. Anny. Początkowo wieża była znacznie niższa niż obecnie. Dopiero w drugiej połowie XVI w. dodano jej jeszcze dwie kondygnacje. Na obrazie Matki Boskiej Świętogórskiej widnieje panorama szesnastowiecznego Gostynia z kościołem św. Małgorzaty. Widać na niej drewniany hełm wieży kościoła farnego. Obecnie wieża nie posada takowego zwieńczenia.

5. Kaplica św. Anny.

Masywny korpus kościoła sugerować może nadanie budynkowi walorów obronnych. W Gostyniu istniał prawdopodobnie skromny, być może drewniany zamek. Widać nie bardzo ufano w jego moc, zatem w razie oblężenia miasta planowano bronić się także w kościele.

W 1444 r. Gostyń zmienił właścicieli. Miasto przeszło na własność rodu Borków Gostyńskich. Co ciekawe, Jan Gostyński i jego synowie: Jan, Mikołaj i Krzysztof sprzyjali nowinkom religijnym i w latach 1560 – 1566 fara została przekazana innowiercom, z wyjątkiem kaplicy św. Anny, która pozostała w rękach katolików. W 1565 r. za sprawą Jana Gostyńskiego urządzono w farze głośny synod różnowierczy, który miał doprowadzić do zgody pomiędzy luteranami i braćmi czeskimi. Zjazd zakończył się jednak niepowodzeniem. Brat Jana Mikołaj powrócił do Kościoła katolickiego i zwrócił farę katolikom, co spowodowało konflikt pomiędzy braćmi.

6. Kościół św. Małgorzaty. Zdjęcie z początku XX wieku.

W 1682 r. kościół został poważnie uszkodzony w pożarze. Runął dach, sklepienie nawy głównej, trzy filary oraz ściana nawy południowej. Odbudowa kościoła trwała siedem lat. Kolejny większe remonty świątyni przeprowadzono w latach sześćdziesiątych XIX wieku i na początku wieku XX. Kościół był wtedy w opłakanym stanie. W latach 1901-1906 przeprowadzono gruntowny remont kościoła i dokonano znaczących zmian w wyposażeniu świątyni. Do 1901 r. w kościele znajdowało się aż trzynaście ołtarzy. Po remoncie pozostało ich zaledwie cztery – trzy w nawie głównej i jeden z kaplicy św. Anny. Pozostałe ołtarze rozebrano i spalono. Ponadto zerwano starą, drewnianą podłogę, pod którą odkryto krypty. Znajdowały się tam szczątki dawnych dobrodziejów kościoła i znaczniejszych mieszczan gostyńskich. Trumny spalono, a szczątki pochowanych tam ludzi złożono na cmentarzu. Mimo zubożenia wnętrza, kościół zachował wiele ciekawych obiektów, a co najważniejszej, nie dokonano ingerencji w jego gotycką bryłę.

7. Wnętrze gostyńskiej fary.

Kaplica św. Anny

Warto jeszcze wspomnieć pokrótce o kaplicy św. Anny. Według legendy, jej fundatorem był gostyński garncarz Makary Skoczylas, który pieniądze na budowę kaplicy przyniósł w misie. Na pamiątkę tego wydarzenia wmurowano ową misę w południowo-zachodnią przyporę. Ksiądz Stanisław Kozierowski stwierdził jednak, że fundatorem kaplicy i ołtarza św. Anny był nie Makary, a Marcin Skoczylas, bogaty patrycjusz gostyński, pełniący w 1517 r. funkcję burmistrza.

8. Wnętrze kaplicy św. Anny.

W kaplicy zachowało się gotyckie sklepienie gwiaździste pokryte piękną polichromią wykonaną w trakcie remontu kościoła w 1905 r. Namalowano wówczas bogato zdobiony tekst modlitwy do św. Anny oraz słowa Bogurodzicy.

9. Sklepienie kaplicy św. Anny.

Pierwotnie w kaplicy znajdowały się trzy ołtarze, ale w wyniku wspomnianego remontu zachował się tylko ołtarz św. Anny, a dwa pozostałe, poświęcone św. Rochowi i św. Antoniemu, rozebrano. Wczesnobarokowy ołtarz św. Anny pochodzi z 1648 r. Jego głównymi elementami jest grupa późnogotyckich rzeźb z początku XVI wieku, przedstawiających św. Annę, Maryję Pannę i Dzieciątko Jezus (św. Anna Samotrzecia). 

10. Ołtarz św. Anny.

Wyposażenie kościoła

Kościół św. Małgorzaty w  Gostyniu jest budowlą trójnawową. Ołtarz główny pochodzi z ok. 1658 r. Pośrodku ołtarza znajduje się obraz Matki Boskiej Szkaplerznej z połowy XVII w. Wystroju dopełniają rzeźby świętych: Wojciecha, Stanisława, Judy Tadeusza i Szymona oraz aniołów. W prezbiterium znajdują się stalle (siedziska). Od strony kaplicy św. Anny stoją późnogotyckie stalle, wykonane w 1514 r. przez niejakiego Skowronka, o czym informuje łacińska inskrypcja: „ZKOVRONEK HOC DISPOSUIT 1514”, z herbami Zarembów i Borków Gostyńskich. Po drugiej stronie znajduję się młodsze stalle pochodzące z połowy XVII stulecia.

11. Stalle w gostyńskiej farze.

W nawie głównej znajdują się jeszcze dwa ołtarze. Od strony kaplicy św. Anny stoi ołtarz Krzyża Świętego pochodzący z XVII stulecia. Predella (podstawa nastawy ołtarzowej) ołtarza pochodzi z XVI w. i przedstawia męczeństwo św. Wawrzyńca. Głównym elementem drugiego ołtarza jest obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem z pierwszej połowy XVII wieku, namalowany na desce przez Jana Kaspra Kwiatkowskiego z Poznania. Warto jeszcze zwrócić uwagę na barokową ambonę z pierwszej połowy XVIII w., rokokowe konfesjonały i ławki z połowy XVIII stulecia, wykonane w warsztatach stolarskich księży filipinów na Świętej Górze koło Gostynia.

12. Kościół św. Małgorzaty w Gostyniu.

Na koniec ciekawostka. Pod koniec XVIII wieku do Gostynia przybył francuski arystokrata uciekający przed rewolucją francuską. W wieży kościoła św. Małgorzaty miał ukryć rodowe dokumenty, a być może także kosztowności. Ponoć miał pozostawić po sobie dokładne zapiski wskazujące miejsce ukrycia skarbu. W latach osiemdziesiątych XX wieku do Gostynia przyjechali jego potomkowie. Przy pomocy ówczesnego proboszcza i murarza próbowali odnaleźć skrytkę, ale bez powodzenia.

Kościół farny p.w. św. Małgorzaty w Gostyniu to prawdziwa perła wielkopolskiego gotyku. Surowe piękno tego kościoła urzeka i pozwala przenieść się w przeszłość.

Bibliografia:

Dubowski A., Zabytkowe kościoły Wielkopolski, Poznań 1956.

Kozierowski S., Dzieje Gostynia w średnich wiekach, Poznań 1913.

Kamiński Z., Kaplica św. Anny –„perełka” gostyńskiej fary, http://faragotykgostyn.pl/artykuly-content/kaplica-sw-anny-perelka-gostynskiej-fary-50.html, [dostęp: 20-03-2020].

Kamiński Z., Kościół farny pod wezwaniem świętej Małgorzaty w Gostyniu, http://faragotykgostyn.pl/artykuly-content/kosciol-farny-pod-wezwaniem-sw-malgorzaty-w-gostyniu.html, [dostęp: 20-03-2020].     

Schulz P. T., Dzieje miasta Gostynia w zarysie, Gostyń 1939.

Fotografie:

  1. No machine-readable author provided. Basik07 assumed (based on copyright claims). / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.5)
  2. Przemysł II / Public domain
  3. No machine-readable author provided. WarX assumed (based on copyright claims). / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.5)
  4. P.R.Schreyner / CC BY-SA 3.0 PL (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/pl/deed.en)
  5. P.R.Schreyner / CC BY-SA 3.0 PL (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/pl/deed.en)
  6. https://fotopolska.eu/259617,foto.html, autor: mag
  7. P.R.Schreyner / CC BY-SA 3.0 PL (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/pl/deed.en)
  8. https://fotopolska.eu/437627,foto.html, autor: trz (tedesse)
  9. P.R.Schreyner / CC BY-SA 3.0 PL (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/pl/deed.en)
  10. P.R.Schreyner / CC BY-SA 3.0 PL (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/pl/deed.en)
  11. P.R.Schreyner / CC BY-SA 3.0 PL (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/pl/deed.en)
  12. Jan Jerszyński / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.5)

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *