Gniezno w państwie pierwszych Piastów

Kiedy zagłębiamy się w dzieje monarchii wczesnopiastowskiej, szybko zdajemy sobie sprawę, jak niewiele jest pewnych informacji o tym okresie. Źródeł pisanych jest jak na lekarstwo. Z pomocą idzie często archeologia, ale i tak wiele pytań pozostanie bez odpowiedzi. Pewnym jest natomiast fakt wiodącej roli Wielkopolski w państwie pierwszych Piastów i jego najważniejszych grodów, z Gnieznem na czele.

1. Katedra w Gnieźnie. Rysunek Napoleona Ordy.

Pytanie o pierwszą stolicę Polski wydaje się być tylko na pozór proste. Większość zapewne odpowie, że to Gniezno lub Poznań, ale te osoby, które zetknęły się nieco z dziejami Polski średniowiecznej odpowiedzą pewnie, że nie było w tym czasie jednej stolicy. Władca kraju właściwie ciągle przemieszczał się ze swoim dworem i drużyną wojów, bo tylko w ten sposób mógł sprawować skuteczne rządy. Poza tym, przy ówczesnym stanie gospodarki i niewielkim zaludnieniu, jeden gród na mógłby przez dłuższy czas utrzymać dworu księcia, jego służby, a przede wszystkim wojów, czyli w sumie kilkuset osób. Istniały oczywiście grody naczelne, ale czy można mówić o jednej stolicy? Prawdą jest, że zwykle jeden z tych grodów bywał ważniejszy od pozostałych. To w nim rezydowała żona księcia i jego dzieci, tam znajdował się skarbiec i przebywał główny dostojnik kościelny, a więc biskup lub arcybiskup. Dziś jednak nie będziemy zajmować się problematyką stolicy państwa wczesnopiastowskiego, a rolą jaką w tym państwie odgrywało Gniezno, przez wielu Polaków uważane za pierwszą stolicę kraju. 

2. Drzwi Gnieźnieńskie.

Gniezno między prawdą a legendą

Kiedy zagłębiamy się w najdawniejsze dzieje Polski, zapoznajemy z legendami, czy też czytamy powieści piastowskie Antoniego Gołubiewa, Karola Bunscha i Elżbiety Cherezińskiej, to z reguły Gniezno jest w nich stale obecne jako miejsce akcji ww. opowieści, choć na zmianę z Poznaniem. Wielu dociekliwych czytelników z pewnością zada sobie pytanie o rzeczywisty ośrodek centralny państwa Polan, a później Polski wczesnopiastowskiej. Źródła pisane są niezwykle skąpe, ale z pomocą idzie archeologia. Oczywiście nie wszystko uda się wyjaśnić, mimo rozwoju nauki i rosnącej liczby publikacji naukowych i konferencji, którym sprzyjały obchody 1050. rocznicy Chrztu Polski, obchodzone w naszym kraju cztery lata temu.

Dzięki badaniom archeologicznym prowadzonym od kilkudziesięciu lat, można z całą pewnością stwierdzić, że głównymi grodami państwa wczesnopiastowskiego były: Poznań, Gniezno, Ostrów Lednicki, Giecz, Grzybowo, a według ostatnio lansowanej tezy także Kalisz, a raczej gród na Zawodziu, który dał początek Kaliszowi.

Analizując rolę Gniezna we wczesnym średniowieczu, trzeba wyróżnić dwa okresy: panowanie półlegendarnych przodków Mieszka I (Siemowita, Lestka, Siemomysła), czyli czasy pogańskie oraz rządy jego syna Bolesława Chrobrego i wnuka – Mieszka II. Co do czasów sprzed przyjęcia chrztu, to skazani jesteśmy tylko na legendy i opowieści z Kroniki Galla Anonima. Późniejsi kronikarze także zapisywali legendy dynastyczne, ale dzieło Anonima powstało najwcześniej, bo na początku XII wieku, zatem podania o początkach dynastii piastowskiej musiały być żywe na dworze Bolesława Krzywoustego, patrona pierwszego kronikarza w dziejach Polski. Kronika Anonima zwanego Gallem rozpoczyna się w Gnieźnie, na dworze księcia Popiela, a także na podgrodziu w chacie ubogiego kmiecia Piasta. Inne grody pojawiły się w gallowej narracji później, przy okazji opowiadania o rządach Bolesława Chrobrego, ale i tu Gniezno zostaje wyróżnione. W tym grodzie miała stacjonować najliczniejsza drużyna książęca, licząca 1500 pancernych wojów i 5000 tarczowników. W pozostałych grodach wymienionych przez kronikarza: Poznaniu i Gieczu, miało ich być mniej.

3. “Dagome iudex”.

Pierwszy kronikarz pochodzenia polskiego Wincenty Kadłubek, którego Kronika została napisana na przełomie  XII i XIII wieku, przeniósł kolebkę państwa polskiego do Krakowa, ale wynikło to raczej z opowiedzenia się Kadłubka za Krakowem w rywalizacji z Gnieznem o miano „stolicy” Polski. Kraków wysunął się na pierwszy plan w czasie odbudowy państwa polskiego przez Kazimierza Odnowiciela po kryzysie lat trzydziestych XI wieku. Kadłubek związany był z Krakowem, stąd jego wizja początków Polski. Co ciekawe, Mistrz Wincenty umieszcza siedzibę księcia Popiela nie w Gnieźnie, a w kujawskiej Kruszwicy.

Uważany za największego spośród średniowiecznych kronikarzy polskich Jan Długosz, wyraźnie wskazuje na Gniezno, jako kolebkę państwa polskiego. Założycielem grodu miał być Lech, legendarny protoplasta Polaków. Jak widać, pierwsi kronikarze wśród grodów, które miały stać się kolebkami państwa i panującej dynastii, wymieniali Gniezno, Kruszwicę bądź Kraków. Gniezno rywalizowało wprawdzie z Krakowem i Kruszwicą, ale żaden inny gród wielkopolski nie mógł z nim współzawodniczyć.

„Państwo Gnieźnieńskie” i duchowe centrum kraju

Legendy legendami, ale o szczególnej roli Gniezna „informują” także najstarsze źródła z epoki. Na monetach wybijanych przez Bolesława Chrobrego widnieje napis GNEZDUN CIVITAS. Łaciński napis „civitas” można tłumaczyć zarówno jako miasto, ale i państwo. W tym przypadku podkreślono wiodącą rolę Gniezna w państwie Bolesława Chrobrego, do tego stopnia, że jego nazwa mogła zostać rozciągnięta na całe państwo. Podobnie rzecz miała się z jednym z najbardziej zagadkowym dokumentem z czasów początków państwa polskiego. Chodzi tu o słynny Dagome iudex. Dokument ten jest streszczeniem kopii oryginału i pochodzi z końca XI wieku. Oryginał spisano pod koniec rządów Mieszka I, prawdopodobnie w latach 990- 992. Nie wdając się w szczegóły napiszę tylko, że ziemie we władaniu Mieszka I określono jako „Schinesghe”, co badacze interpretują jako „Państwo Gnieźnieńskie”. Mieszko oddawał je  w opiekę Stolicy Apostolskiej. Wyraźnie wskazuję to na doniosłą rolę Gniezna w monarchii pierwszych Piastów.

4. Denar Bolesława Chrobrego z napisem “Gnezdum Civitas” w otoku.

Rola Gniezna wzrosła szczególnie w czasach panowania Bolesława Chrobrego i wiązała się z przyjęciem chrztu przez jego ojca, Mieszka I. Zanim chrześcijaństwo dotarło nad Wartę, Wzgórze Lecha, na którym dziś stoi katedra gnieźnieńska, stanowiło ważny ośrodek kultu pogańskiego. Nie była to świątynia w taki sensie, jaki sobie wyobrażamy, a raczej kamienny kurhan. Archeolodzy odkryli fragmenty owego kurhanu wraz z pozostałościami naczyń ceramicznych i kości zwierząt składanych tu w ofierze bogom. Wzgórze wraz z kurhanem wyraźnie wyróżniało się z otoczenia, podobnie jak Góra Ślęża, stąd jego znaczenie dla miejscowej ludności. Nawet dzisiaj wzgórze wraz z katedrą widoczne jest z daleka, co robi niesamowite wrażenie, zwłaszcza że Gniezno nie ma wysokiej zabudowy i nic nie zasłania najbardziej znanego obiektu architektonicznego w tym mieście. Wróćmy jednak do Mieszka i Chrobrego. Ośrodek pogański w Gnieźnie funkcjonował w czasie przyjęcia chrztu i pewnie jeszcze kilka lat po nim. Osadzenie tam chrześcijańskiej księżniczki czeskiej Dobrawy, żony Mieszka I, czy też przybyłego do Polski pierwszego biskupa Jordana, wydawało się dość ryzykowne, a przynajmniej niestosowne. Dlatego zarówno Jordan jak i Dobrawa zamieszkali w Poznaniu. Awans Gniezna do roli duchowej stolicy młodego państwa nastąpił dopiero w okresie rządów Bolesława Chrobrego i wiązał się z męczeńską śmiercią biskupa Wojciecha.

Według przekazów kronikarskich, biskup Wojciech z Pragi, zaproszony do Polski przez Bolesława Chrobrego, zginął w czasie podróży misyjnej do Prus 23 kwietnia 997 r. Jego ciało, po wykupieniu z rąk Prusów, spoczęło w Gnieźnie. Do grobu tego świętego (kanonizowanego w 999 r.) przybył cesarz Otton III w roku 1000. Gniezno stało się siedzibą pierwszego polskiego arcybiskupstwa, ustanowionego być może już w 999 r., a uroczyście ogłoszonego w roku 1000 podczas zjazdu gnieźnieńskiego. Pierwszym arcybiskupem gnieźnieńskim został brat św. Wojciecha, Radzim-Gaudenty. Bolesław sprowadził też do Gniezna ciała Pięciu Braci Męczenników, zamordowanych w listopadzie 1003 r. podczas napadu rabunkowego. Do dziś nie udało się precyzyjnie określić miejsca ich męczeńskiej śmierci. Część badaczy wskazuje na okolice Międzyrzecza, inni na Kazimierz Biskupi, jeszcze inni na Kaźmierz koło Szamotuł lub Trzemieszno. W każdym razie, Bolesław Chrobry złożył ich relikwie w Gnieźnie. Nie wykluczone, że Bolesław zmierzał złożyć w Gnieźnie także relikwie św. Brunona z Kwerfurtu, który zginął w 1009 r. podczas misji wśród Jaćwingów, ale nie ma co do tego pewności. Pewne jest natomiast, że Gniezno w czasach Bolesława Chrobrego wyrosło na centrum duchowe młodego państwa polskiego.

5. Relikwiarz św. Wojciecha w katedrze gnieźnieńskiej.

Historycy i archeolodzy nie powiedzieli jeszcze ostatniego słowa w kwestii roli Gniezna w państwie wczesnopiastowskim. Nie ulega jednak wątpliwości, że jego rola była wiodąca, gównie jako ośrodka religijnego i kulturalnego, ale także politycznego.

Bibliografia:

J. Dobosz, Gniezno jako centrum monarchii piastowskiej, w: Studia nad dawną Polską, t. 4, praca zbiorowa pod redakcją Tomasza Sawickiego, Gniezno 2015.

G. Labuda, Pierwsze państwo polskie, „Dzieje narodu i państwa polskiego”, Kraków 1989.

J. Wyrozumski, Dzieje Polski Piastowskiej (VIII wiek – 1370), Kraków 1999.

Kamienny kurhan na Górze Lecha w Gnieźnie kryje tajemnice przedchrześcijańskiego kultu,  https://magivanga.com/2019/02/07/kamienny-kurhan-na-gorze-lecha-w-gnieznie-kryje-tajemnice-przedchrzescijanskiego-kultu/ [dostęp: 27.01.2020].

Fotografie:

1. Napoleon Orda / Public domain

2. Tomasz Fedor / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.5)

3. Guncelin / Public domain

4. https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/91/Denar_rys_chrobry2.png

5. Ludmiła Pilecka / CC BY (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)

2 thoughts on “Gniezno w państwie pierwszych Piastów

  1. Kilka małych uwag: Nie Kadłubek jak pierwszy wysunął Kraków na ważne miasto Polski, ale młody Bolesław Chrobry, który tam zamieszkiwał za czasów Mieszka, Kadłubek przez to, że o nim pisał jest bardziej rozpoznawalny. Gniezno było stolicą duchową młodego państwa i to właśnie z powodu religijnej czci z czasów pogańskich. Nazwę Schinesghe, tylko niektórzy uczeni utożsamiają z słowem Gniezno.Ale bardziej logiczne jest, że do tej pory nie wiemy dokładnie o jaką osadę chodzi (nie wnikając w szczegóły sporu uczonych). Ale suma sumarum bardzo ciekawy artykuł 🙂

    1. Właściwie to Kazimierz Odnowiciel uczynił Kraków stolicą kraju. Po najeździe Brzetysława Gniezno i Poznań były mocno zniszczone. Kadłubek, jako związany z Krakowem i reprezentujący tamtejsze środowisko polityczne i kościelne, podkreślał rolę tego grodu z początkach państwa polskiego, co nie było do końca zgodne z prawdą. Młody Bolesław Chrobry rzeczywiście za czasów Mieszka pełnił rolę namiestnika zdobytych na Czechach Śląska i Małopolski, ale bo objęciu rządów w państwie raczej nie wyniósł tego grodu do takiej roli, jaką miały Gniezno i Poznań. Dziękuję za miłe słowa i ciekawe uwagi 🙂

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *