Brdów i jego historia

Wakacje się rozpoczęły. Zapewne wielu z Was ruszy nie tylko za granicę, ale zdecyduje się także zwiedzać Polskę, a zwłaszcza nasz piękny, wielkopolski region. Jeśli na trasie Waszych wyjazdów znajdzie się wschodnia Wielkopolska, a zwłaszcza powiat kolski, to zachęcam do odwiedzenia pięknego klasztoru paulinów w Brdowie.

1. Brdów z lotu ptaka.

Brdów to obecnie wieś, która niegdyś była miastem. Położona jest na malowniczym Pojezierzu Kujawskim, w powiecie kolskim. Brdów słynie przede wszystkim z okazałego, barokowego kompleksu klasztornego paulinów, którego najważniejszym elementem jest kościół p.w. św. Wojciecha, stanowiący diecezjalne sanktuarium Matki Bożej Zwycięskiej (diecezja włocławska). Z Brdowem związało się kilka znanych osobistości, ale o tym za chwilę.

2. Kościół i klasztor paulinów w Brdowie.

Od miasta do wsi

Osada Brdów została po raz pierwszy wymieniona w słynnej bulli papieża Innocentego II dla archidiecezji gnieźnieńskiej w 1136 r. Z XIV wieku pochodzą pierwsze wzmianki o tutejszej parafii. Przełomem dla osady było sprowadzenie tu przez króla Władysław III Warneńczyka braci z zakonu paulinów w 1436 r. Król ten miał przekazać mnichom uchodzący za cudowny obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem, przed którym, według legendy, miał modlić się Władysław Jagiełło w przeddzień bitwy pod Grunwaldem. Nie zostało to jednak potwierdzone w żadnym źródle. Według innej legendy, nieznanemu malarzowi miała pozować do obrazu sama królowa Jadwiga. Prawdopodobnie z rąk Warneńczyka wieś otrzymała prawa miejskie, odnowione w 1562 r. przez króla Zygmunta Augusta. Miasto stanowiło własność królewską, a urzędnicy miejscy podlegali starostom kolskim.

3. Ołtarz główny kościoła p.w. św. Wojciecha w Brdowie.

W wyniku postanowień kongresu wiedeńskiego, Brdów znalazł się w zaborze rosyjskim. W czasie powstania styczniowego w okolicy Brdowa doszło 29 kwietnia 1863 r. do bitwy pomiędzy powstańcami dowodzonymi przez Francuza Léona Younga de Blankenheim, a siłami rosyjskimi, którymi dowodził generał Apostoł Spirydonowicz Kostanda.

4. Ppłk Léon Young de Blankenheim.

Rosjanie mający dwukrotną przewagę liczebną, pokonali Polaków. Blankenheim poległ, a jego szczątki spoczęły na cmentarzu parafialnym w Brdowie. Na tym samym cmentarzu pochowano też syna sławnego poznańskiego filozofa i organicznika Karola Libelta, także noszącego imię Karol, który zginął w potyczce pod Osowiem niedaleko Brdowa. Za udział mieszkańców w powstaniu styczniowym, władze carskie pozbawiły Brdowa praw miejskich w 1870 r. Do tej pory ich nie odzyskano.

5. Grób Karola Libelta (młodszego) na cmentarzu w Brdowie.

Brdowskie ciekawostki

A teraz garść ciekawostek. Co najmniej dwa razy, w 1651 i 1672 r., gościem klasztoru w Brdowie był ojciec Augustyn Kordecki, późniejszy przeor i bohaterski obrońca Jasnej Góry przed Szwedami w 1655 r., unieśmiertelniony przez Józefa Ignacego Kraszewskiego w powieści Kordecki i oczywiście przez Sienkiewicza w Potopie.

6. Ojciec Augustyn Kordecki.

W  latach 1802 – 1805 w Brdowie mieszkał Jakub Krzyżanowski, dziadek Fryderyka Chopina wraz z żoną i córkami: Marianną i Justyną – w przyszłości matką kompozytora. Jakub Krzyżanowski zmarł w 1805 r. i został pochowany w Brdowie, a rok po jego śmierci Justyna Krzyżanowska wyszła za mąż za Mikołaja Chopina.

7. Grób Jakuba Krzyżanowskiego na cmentarzu w Brdowie.

W 1861 r. w Brdowie urodziła się i mieszkała przez dwadzieścia lat Eleonora Kiełczewska. Nie słyszeliście o niej? Nic dziwnego, ale na pewno znacie jej córkę, Apolonię Chałupiec (1896/97 – 1987), lepiej znaną jako Pola Negri, wielką gwiazdę amerykańskiego kina niemego, przyjaciółkę i partnerkę Charliego Chaplina i Rudolfa Valentino, jedyną Polkę, która zrobiła tak błyskotliwą karierę w Hollywood. Eleonora Kiełczewska wraz z małą Polą przyjeżdżały do Brdowa wielokrotnie w czasie wakacji. Aktorka w swoich pamiętnikach bardzo ciepło wyrażała się o Brdowie. Na tutejszym cmentarzu można odnaleźć grób dziadka Poli Negri – Franciszka Kiełczewskiego, a dom, w którym mieszkała jej matka i ona sama, nadal stoi.

8. Pola Negri na plakacie do filmu “The Devil’s Pawn” z 1922 r.

Klasztor paulinów i sanktuarium Matki Bożej Zwycięskiej

Brdowski klasztor ufundował, jak już wspomniałem, król Władysław III Warneńczyk w 1436 r. i przekazał paulinom z Częstochowy. Był to czwarty klasztor tego zgromadzenia na ziemiach polskich (pierwszym była oczywiście Jasna Góra od 1382 r.).

9. Polichromie na sklepieniu kościoła paulinów.

Zakon paulinów, którego pełna nazwa brzmi „Zakon Świętego Pawła Pierwszego Pustelnika” (Ordo Sancti Pauli Primi Eremitae – OSPPE), swą nazwę zawdzięcza św. Pawłowi z Teb (miał żyć w latach 228 – 341), uznanemu za pierwszego chrześcijańskiego pustelnika, kanonizowanego w 491 r. przez papieża Gelazego I. Zakon powstał na Węgrzech w pierwszej połowie XIII w., a Kościół oficjalnie zatwierdził jego regułę w 1308 r. Obecnie większość braci zakonnych stanowią Polacy. W Polsce też, oczywiście na Jasnej Górze, mają swoją siedzibę naczelne władze zakonu, na czele w generałem. W Wielkopolsce, oprócz Brodowa, klasztory paulińskie znajdują się jeszcze w Biechowie (pow. wrzesiński) i Wągrowcu. Jeden z klasztorów paulińskich znajduje się także w Wieruszowie na pograniczu historycznej Wielkopolski i ziemi sieradzkiej.

10. Wnętrze kopuły nad kaplicą św. Piotra.

Niezwykle interesujący jest herb paulinów. W jego centrum znajduje się kruk z bochenkiem chleba trzymanym w dziobie. Po bokach widzimy dwie palmy daktylowe i dwa lwy. Owe wizerunki wiążą się z legendą o św. Pawle z Teb. Miał on żyć na pustyni przez 98 lat (żył ponoć 113 lat). Ubierał się w liście palmowe, a żywił wyłącznie daktylami i chlebem, który codziennie dostarczał mu kruk zesłany przez Boga. Kiedy umarł, został pochowany przez św. Antoniego w grobie wykopanym przez dwa lwy.

11. Herb zakonu paulinów.

Wróćmy teraz do Brdowa. Pierwotny, średniowieczny kościół, albo stojąca na jego miejscu młodsza świątynia, spłonął w 1748 r. wraz z klasztorem. Na jego miejscu zbudowano obecny kościół p.w. św. Wojciecha, który ukończono w 1758 r. W 1790 roku do budynku dobudowano wieżę, którą w 1877 r. podwyższono o czwartą kondygnację. W latach 1913 – 1914 wybudowano boczną kaplicę p.w. św. Piotra z kopułą nakrytą latarnią. Klasztor paulinów w Brdowie został skasowany w 1819 r. Zakonnicy powrócili tu w 1860 r., ale już cztery lata później ponownie musieli opuścić klasztor. Ostatecznie „biali bracia” wrócili do Brdowa w 1952 r. W 1983 r. wnętrze świątyni strawił ogień. Po pożarze kościół powrócił do swej dawnej świetności. Polichromia zdobiąca wnętrza kościoła pochodzi z 1985 roku.

12. Kaplica św. Piotra.

Otoczony kultem obraz Matki Bożej Zwycięskiej, namalowany w typie tzw. Hodegetrii (po grecku „Wskazujące Drogę”), przedstawia Matkę Boską z Dzieciątkiem. Matka wskazuje prawą ręką na małego Chrystusa, który wyciąga prawą dłoń w geście błogosławieństwa. Obraz namalowano na pięciu lipowych deskach o wymiarach: 106,6 x 69 cm. Malowidło od wieków było otoczone kultem i stanowiło cel licznych pielgrzymek.

13. Obraz Matki Bożej Zwycięskiej z Brdowa.

Obecny obraz pochodzi z przełomu XV i XVI wieku i został namalowany na wcześniejszym wizerunku. Dzieło stanowi swobodną kopię rzymskiego obrazu „Salus Populi Romani”, zwanego też obrazem Matki Boskiej Śnieżnej, przechowywanym w rzymskiej bazylice Matki Bożej Większej (Santa Maria Maggiore). Z pożaru w 1983 r. malowidło na szczęście ocalało, ale zostało uszkodzone. Po poddaniu go konserwacji, obraz ukoronował uroczyście na Jasnej Górze papież Jan Paweł II w 1983 r.

14. Ten sam obraz z koronami, nakryty sukienką.

Barokowa świątynia p.w. św. Wojciecha jest budynkiem jednonawowym, z węższym i niższym prezbiterium. Prostokątny, piętrowy budynek klasztoru przylega do świątyni od strony zachodniej. W kościele znajduje się zabytkowa chrzcielnica z płaskorzeźbą przedstawiającą chrzest Chrystusa w Jordanie. W bocznych ołtarzach umieszczono obrazy z przełomu XVII i XVIII stulecia. Przedstawiają one św. Pawła z Teb i Chrystusa Ukrzyżowanego z Matką Boską i św. Janem. Ołtarz główny, oprócz cudownego obrazu, zdobią rzeźby świętych zakonników i ojców Kościoła.

15. Kościół i klasztor paulinów w Brdowie.

Jeśli będziecie zwiedzać powiat kolski, warto zajechać do Brdowa. Wieś, co starałem się pokazać w tym tekście, warta jest uwagi.

Bibliografia:

P. Maluśkiewicz, Zabytkowe klasztory w Wielkopolsce, Poznań 2006.

222xWielkopolska, praca zbiorowa pod redakcją Włodzimierza Łęckiego, Poznań 2017.

S. Tomoń, Zwycięska spod Grunwaldu. Maryja z Brdowa, www.jasnagora.com 

www.brdow-paulini.pl

www.polaneis.pl

www.paulini.pl

www.zabytek.pl

Fotografie:

  1. Darek Gębka / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)
  2. AlbertGórniak / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)
  3. AG / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)
  4. Anonymous Photography / Public domain
  5. AlbertGórniak / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)
  6. Wikimedia Commons: domena publiczna
  7. Albert040397 / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)
  8. Paramount Pictures / Public domain
  9. Mariochom / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)
  10. Mariochom / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)
  11. Piotrcichosz98 / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)
  12. Kolanin / CC BY (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)
  13. Unknown, the picture of the Virgin Mary from 15-16th. / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)
  14. Albert Górniak / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)
  15. Kolanin / CC BY (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)

2 thoughts on “Brdów i jego historia

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *