Bracia Kaliszanie

Bracia Bonawentura i Wincenty Niemojowscy, ziemianie z południowej Wielkopolski, stworzyli liberalną opozycję na sejmie Królestwa Polskiego. Na ich cześć cały obóz skupiony wokół Niemojowskich nazwano „Kaliszanami”.

1. Herb województwa kaliskiego w Królestwie Polskim (Kongresowym).

Bracia Bonawentura i Wincenty wywodzili się z starego i znanego w południowej Wielkopolsce rodu Niemojowskich herbu Wierusz. W roczniku III Złotej Księgi szlachty polskiej, autorstwa Teodora Żychlińskiego, wydanej w Poznaniu w 1881 r. czytamy: Wieruszowie Niemojowscy, których rodowód tutaj podać pragniemy, od wieków na Ziemi Wieluńskiej i Ostrzeszowskiej oraz w Kaliskiem osiadli, zawsze mienni [majętni], z pierwszemi wielkopolskiemi rodzinami się łączący i piastujący liczne urzędy za czasów  Rzeczypospolitej, w pierwszej połowie bieżącego [XIX] stulecia zapisali zaszczytnie swe imiona na kartach dziejów ojczystych. Mimo tak pochlebnej opinii o rodzie Niemojowskich, właściwie tylko dwaj przedstawiciele rodziny zapisali się w annałach historii.

2. Kalisz na rysunkach Wilhelma Ehrentraunta.

Niemojowscy herbu Wierusz

Według tego samego Żychlińskiego, protoplastą rodu był Bieniasz (Benedykt), który zginął pod murami Malborka walcząc w Wielkiej Wojnie z Zakonem Krzyżackim 1409 – 1411. Był on właścicielem m.in.: Wieruszowa, Kowala, Niemojewa, Walknowa i innych dóbr. W 1401 r. ufundował klasztor paulinów w Wieruszowie. Jeden z jego synów odziedziczył Niemojew, od którego rodzina wzięła swe nazwisko. Przez wieki ród nabył znaczne dobra w powiatach: wieruszowskim, ostrzeszowskim, ostrowskim i kaliskim. Skoligacili się następnie z wieloma rodzinami szlacheckimi, ale ich znaczenie i wpływy nie wyszły poza południową Wielkopolskę. Zapewne przedstawiciele rodziny uczestniczyli w życiu politycznym, walczyli w obronie kraju i piastowali urzędy o charakterze lokalnym, ale nie wypłynęli nigdy na szersze wody polityki krajowej, nie dostąpili krzeseł senatorskich, nie piastowali eksponowanych stanowisk kościelnych, ani nie dokonali niczego, co zwróciłoby uwagę pamiętnikarzy, kronikarzy i historyków, przynajmniej do pierwszej połowy XIX stulecia.

3. Wierusz (Wieruszowa), herb Niemojowskich.

Nazwisko „Niemojowski” zaczęto odmieniać przez wszystkie przypadki dopiero za sprawą  przedstawicieli dwunastego pokolenia rodziny, braci Bonawentury i Wincentego, kiedy ci podjęli działalności polityczną na forum sejmu Królestwa Polskiego. Bracia zyskali tyluż zwolenników i wielbicieli, ilu przeciwników. Dla jednych byli mącicielami i wichrzycielami, a dla innych bojownikami o wolności i praworządność. Zatem przyjrzyjmy się tym niezwykłym braciom.

Ze Słupi do Warszawy

Przedstawiciel 11. pokolenia Niemojowskich, Feliks i jego żona Aniela z Walknowskich, rezydowali w  swoim majątku w Słupi (obecnie Słupia pod Kępnem). Szczęście uśmiechnęło się do państwa Niemojowskich i los obdarzył ich trójką synów, z których dwóch przeszło do historii. Dla trzeciego, najmłodszego z nich los nie był tak łaskawy, co nie znaczy, że był pozbawiony zdolności. Cała trójka urodził się w Słupi. Byli to w kolejności: Wincenty (ur. 1784), Bonawentura (1787) i Gabriel (1788). Dwóch starszych zajęło się polityką, a trzeci wybrał inną drogę życia. Gabriel odziedziczył majątek Radoszewice pod Kaliszem i zajął się prawem. W okresie Księstwa Warszawskiego pracował w sądownictwie, zajmując kolejne wysokie stanowiska, ale po Kongresie Wiedeńskim zrezygnował z kariery i zajął się pracą w majątku.

4. Wincenty Niemojowski.

Starsi bracia Gabriela: Wincenty i Bonawentura niemal całe życie działali razem. Połączyły ich poglądy, działalność  publiczna, a rozdzieliły konsekwencje owej działalności. Obaj uczyli się w szkole w  Wieluniu, a następnie w kolegium pijarskim w Warszawie. Później kształcili się na uniwersytetach niemieckich i w Paryżu, uzupełniając wykształcenie podróżami po Europie, głównie po Włoszech i Anglii. Różnili się tylko zainteresowaniami. Wincenty pasjonował się literaturą, zwłaszcza starożytną, a Bonawentura wybrał prawo. Wrócili w rodzinne strony przesiąknięci idami liberalnymi, którym pozostali wierni do końca życia.

5. Bonawentura Niemojowski.

Po utworzeniu Księstwa Warszawskiego bracia włączyli się w wir działalności politycznej. Wincenty podjął pracę w Izbie Administracyjnej Departamentu Kaliskiego, a Bonawentura w Ministerium Sprawiedliwości Księstwa Warszawskiego. Po Kongresie Wiedeńskim i utworzeniu Królestwa Polskiego, w skład którego weszła ziemi kaliska, bracia musieli pomyśleć o dalszej przyszłości.

Wincenty objął majątek w Przystajni, a w 1818 r. uzyskał mandat z województwa kaliskiego i wszedł do sejmu Królestwa Polskiego. Zasiadł w komisji praw organicznych i administracji. Bonawentura ponownie wyjechał w podróż po Europie Zachodniej, uzupełniając wykształcenie. Po powrocie osiadł w majątku Marchwacz, który znajdował się w opłakanym stanie. Aby ratować majątek wprowadził nowoczesne metody gospodarowania, stosując m.in. płodozmian i sprowadzając z Anglii nowoczesne maszyny rolnicze. Zupełnie jak współczesny mu Dezydery Chłapowski w Wielkim Księstwie Poznańskim. Marchwacz szybko stał się wzorcowym gospodarstwem rolnym, a ziemianie z sąsiednich majątków przyjeżdżali tam uczyć się gospodarowania i uczestnicząc w swoistym klubie dyskusyjnym, który stworzył Bonawentura. Gospodarz Marchwacza zapoznawał swoich gości z ideami liberalnymi, głównie twórczością francuskiego filozofa Benjamina Constanta, uważanego za jednego z ojców liberalizmu. Marchwacz stał się wkrótce kwaterą główną opozycji liberalnej wobec działań władz carskich, których przedstawiciele, za zgodą Aleksandra I, coraz częściej łamali konstytucję Królestwa, przy całkowitej bierności konserwatywnych polityków polskich. Po uporządkowaniu spraw majątkowych, Bonawentura dał się wciągnąć do działalności politycznej i w 1820 r. uzyskał mandat poselski z ziemi wieluńskiej.

6. Pałac Niemojowskich w Marchwaczu zbudowany na początku XX wieku.

W ławach sejmowych

Konstytucja Królestwa Polskiego należała do najbardziej liberalnych w Europie, problem w tym, że namiestnik „Kongresówki”, dawny generał napoleoński Józef Zajączek i dowódca wojsk Królestwa, brat carów: Aleksandra I i Mikołaja I, nie oglądali się na jej zapisy i coraz częściej ją łamali. Bracia Niemojowscy stanęli na czele opozycji, atakując projekty rządowe, które uznawali za niezgodne z konstytucją. Ściągnęli na siebie gromy ze strony Zajączka i Konstantego oraz ich polskich i rosyjskich zauszników, dla których liberalizm Niemojowskich był kamieniem obrazy i nieomal buntem przeciw legalnej władzy. Bracia nie zamierzali odrywać Królestwa od Rosji, chcieli jedynie aby przestrzegano obowiązującego prawa.

Wincenty i Bonawentura nie byli oczywiście jedynymi opozycjonistami w sejmie Królestwa. Skupili wokół siebie innych polityków, myślących podobnie. Większość wywodziła się z województwa kaliskiego, stąd nazwano ich „Kaliszanami”. Oprócz braci, w gronie „Kaliszan” znalazł się także bratanek Wincentego i Bonawentury Jan Nepomucen Niemojowski z majątku Śliwniki  koło Nowych Skalmierzyc.

7. Jan Nepomucen Niemojowski.

Ponadto ich współpracownikami byli także m.in.: Alojzy Prosper Biernacki, pionier nowoczesnego rolnictwa w Kalskim, bracia Teodor i Teofil Morawscy, generał Antoni Jan Ostrowski, Władysław Ostrowski, weteran wojen napoleońskich oraz dwaj późniejsi dowódcy powstania listopadowego, a wcześniej oficerowie wojsk Księstwa Warszawskiego: Jan Nepomucen Umiński i Ignacy Prądzyński.

„Kaliszanie” bronili przede wszystkim zasady niezawisłości sądownictwa, odpowiedzialności ministrów przez sejmem i występowali przeciwko zbyt dużym uprawnieniom prokuratorów. Oczywiście ich działalność wkrótce spotkała się z ostrą reakcją władz. Wincenty został w 1825 r. aresztowany przez żandarmów, przewieziony pod eskortą do majątku i osadzony w areszcie domowym, w którym przebywał aż do wybuchu powstania listopadowego. Bonawentura również został aresztowany w 1825 r. i znalazł się w Marchwaczu pod nadzorem policyjnym. W 1827 r. stanął przed obliczem wielkiego księcia Konstantego, ale odmówił podpisania deklaracji o wycofaniu się z działalności politycznej. W efekcie znowu znalazł się pod nadzorem policji i otrzymał zakaz przebywania w Warszawie i Kaliszu.

8. Generał Ignacy Prądzyński.

Powstanie listopadowe i tragiczny koniec

Kiedy tylko wybuchło powstanie listopadowe, bracia natychmiast przybyli do Warszawy i wzięli udział w pracach Rządu Narodowego. Obaj bracia opowiedzieli się za detronizacją Mikołaja I (carowie Rosji byli jednocześnie królami Polski), oraz rozszerzeniem powstania na dawne kresy wschodnie I Rzeczypospolitej. Wincenty zajął się redakcją „Kuriera Polskiego”, a Bonawentura został powołany na stanowisko ministra spraw wewnętrznych Królestwa. Po ustąpienie generała Jana Krukowieckiego, został ostatnim prezesem Rządu Narodowego.

Po upadku powstania, losy obu braci były przesądzone. Bonawentura pod eskortą powstańców przekroczył granicę pruską i udał się na emigrację do Francji. Carski Najwyższy Sąd Kryminalny skazał go zaocznie na karę śmierci. Zmarł 15 czerwca 1835 r. w Vanves pod Paryżem z objawami, jak to wtedy określano, „melancholii” i  „obłąkania”, czyli mówiąc dzisiejszym językiem, depresji.

9. Grób Bonawentury Niemojowskiego na cmentarzu Père-Lachaise w Paryżu.

Wincentemu nie udało się uciec za granicę. Został schwytany przez oddział Czerkiesów i uwięziony. Sąd skazał go na karę śmierci, ale car zmienił wyrok na karę 10 lat syberyjskiej katorgi. Nie dotarł tam jednak, gdyż zmarł na nerki w grudniu 1834 r. w Moskwie. Majątki obu braci uległy konfiskacie.

Bracia Niemojowscy należeli z pewnością do najwybitniejszych przedstawicieli szlachty ziemi kaliskiej. Wsławili się nie tylko działalnością polityczną, ale także działaniami na rzecz podniesienie kultury rolnej w swoich majątkach. Wdowa po Bonawenturze Wiktoria z Lubowidzkich odzyskała majątek w Marchwaczu. Pod zarządem Kazimierza Niemojowskiego, wnuka Bonawentury i jego syna Wacława, majątek rozkwit, został uprzemysłowiony i pozostał w rękach rodziny do 1939 r. Wacław na początku XX wieku wystawił nowy pałac w Marchwaczu, wzorowany na warszawskich Łazienkach.

Bibliografia:

Kwilecki A., Wielkopolskie rody ziemiańskie, Poznań 2010.

Skowronek J., Od kongresu wiedeńskiego do nocy listopadowej, „Dzieje Narodu i Państwa Polskiego”, Warszawa 1987.

Zajewski W., Bonawentura Niemojowski, h. Wierusz, „Polski Słownik Biograficzny”, t. XXIII, 1978.

Zajewski W., Wincenty Niemojowski, h. Wierusz, „Polski Słownik Biograficzny”, t. XXIII, 1978.

Żychliński T., Złota Księga szlachty polskiej, R. III, Poznań 1881.

Fotografie:

  1. Poznaniak / Public domain
  2. https://fotopolska.eu/158151,foto.html, autor: Wiesław Smyk
  3. Bastian / CC BY (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)
  4. Zéphirin Belliard / Public domain
  5. anonymous plate / Public domain
  6. LuzynaS / CC BY-SA 3.0 PL (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/pl/deed.en)
  7. Prawo Krwi / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)
  8. Polish Army Museum / Public domain
  9. Pierre-Yves Beaudouin / Wikimedia Commons (obie fotografie)

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *