Abraham ze Zbąszynia i wielkopolscy husyci

Jan Hus, czeski reformator religijny i bohater narodowy swojego kraju, został spalony na stosie podczas soboru w Konstancji w 1415. Hus zginął, ale jego idee przetrwały. Zwolennicy Husa chwycili za broń i bohatersko odpierali wszystkie wyprawy, które papież ogłosił krucjatami. Husytyzm rozprzestrzenił się poza Czechy i dotarł także do Wielkopolski, a jednym z jego ognisk był niewielki Zbąszyń.

Długo można mówić i pisać o Janie Husie i jego poglądach, wojnach husyckich, taborytach i utrakwistach, ale nie miejsce tu na opisywanie tych skądinąd ciekawych historii. Skupię się więc głównie na wielkopolskich husytach, a tylko tytułem wprowadzenia napiszę krótko o Husie i wojnach husyckich.

1. Jan Hus.

Jan Hus – reformator religii i bohater narodowy Czech

Czasy, w których żył Hus były burzliwe i trudne, zwłaszcza dla Kościoła. Trwała właśnie tzw. wielka schizma zachodnia, zapoczątkowana w 1378 r. Do najwyższej władzy nad Kościołem rościło sobie pretensje dwóch papieży, wybranych przez dwa zwalczające się stronnictwa kardynałów. Jeden osiadł w Rzymie, drugi w Awinionie. Europa się podzieliła. Cała sytuacja gorszyła pobożnych katolików i bardziej światłych duchownych, a autorytet papieski legł w gruzach. Do tego doszły stare zarzuty o nadmierne bogacenie się Kościoła, powszechną korupcję i upadek obyczajów duchowieństwa.

Te głosy dotarły także do Czech, jednego z najbardziej rozwiniętych gospodarczo i kulturalnie krajów Europy Środkowej. W Czechach do Kościoła należała jedna trzecia gruntów uprawnych, a wśród wyższego duchowieństwa, szlachty i patrycjatu miejskiego dominowali Niemcy. Rodziło to konflikty społeczne i narodowe. Dzięki rozwojowi uniwersytetu praskiego, rosła liczba ludzi wykształconych, gotowych przeciwstawić się stopniowej germanizacji kraju. Rosła także liczba niższego kleru czeskiego, pozbawionego perspektyw na uzyskanie intratnych stanowisk i godności kościelnych. To wszystko, plus kryzys w Kościele, stworzyło perspektywy do rozwoju wielkiego ruchu społecznego, religijnego i narodowego. Potrzebny był tylko przywódca. Na takiego wyrósł skromny uczony, Jan Hus. 

2. Kazanie Jana Husa. Miniatura z ok. 1490 r.

Jan Hus (1371 – 1415), duchowny, student, profesor, a w końcu rektor uniwersytetu w Pradze, był początkowo zwykłym uczonym zatopionym w księgach. Pod wpływem pism Johna Wycliffa (1329 – 1384), angielskiego teologa i reformatora religijnego, uznanego przez Kościół za heretyka, zaczął głosić potrzebę Kościoła ubogiego, konieczność powrotu do prostoty pierwszych chrześcijan, wprowadzenia języków narodowych do liturgii i głoszenia ludowi Słowa Bożego w ich własnym języku. Sam zresztą przetłumaczył Biblię na język czeski. Wkrótce Hus zaczął kwestionować naukę Kościoła. Domagał się wprowadzenia komunii pod dwiema postaciami, uznał Biblię za jedyne kryterium wiary, negując Tradycję. To oczywiście tylko część jego poglądów. Nic więc dziwnego, że wywołały one sprzeciw autorytetów kościelnych. Hus został zaproszony na sobór w Konstancji w 1414 r. Król Niemiec i Węgier Zygmunt Luksemburski zagwarantował mu bezpieczeństwo listem żelaznym. Nie dotrzymał jednak słowa. Husa uwięziono i skazano na śmierć. 6 lipca 1415 r. spalono go na stosie.

3. Spalenie Husa na soborze w Konstancji. Ryc. z 1630 r.

Egzekucja Husa wywołała oburzenie w Cechach i wkrótce, w 1419 r., wybuchło tam powstanie. Powstańcy zorganizowali własne siły zbrojne, odpierając wyprawy Luksemburczyka, który domagał się korony czeskiej. Wojny husyckie zakończyły się w 1436 r. kompromisem zawartym przez umiarkowanych husytów z królem Zygmuntem i Kościołem.

4. Tak zwana “I Defenestracja Praska” 30 lipca 1419 r. Wyrzucenie przez okno praskiego ratusza katolickich rajców. Wybuch powstania husyckiego w Czechach.

Husytyzm a Polska

Sytuację w Czechach z uwagą obserwowano nad Wisłą. Wielu Polaków studiowało w Pradze i osobiście zetknęło się z Husem. Praski reformator popierał Polskę w sporach z Krzyżakami i pogratulował Władysławowi Jagielle zwycięstwa pod Grunwaldem. W 1420 r. husyci zaproponowali koronę czeską Jagielle, ten jednak zmuszony był ją odrzucić i wydać antyhusyckie edykty, niezbyt zresztą gorliwie przestrzegane. Kościół w Polsce zwalczał wpływy husyckie, które objęły pewną część społeczeństwa, ale Polska nie poszła śladem Czech. Zapewne część szlachty kibicowała zmaganiom husytów ze znienawidzonymi Niemcami i nieprzyjaznym Polsce Zygmuntem luksemburskim, tym bardziej, że wybitny wódz husytów Jan Žižka z Trocnova walczył pod Grunwaldem po stronie polskiej. Większości szlachty nie podobało się płacenie dziesięcin Kościołowi, ale to jeszcze za mało, aby husytyzm spotkał się z szerszym poparciem w Polsce.

5. Jan Žižka z Trocnova.

Oddajmy głos wybitniej, nieżyjącej już niestety poznańskiej mediewistce, profesor Jadwidze Krzyżaniakowej: Szlachta polska była mocno związana z Kościołem przez prawo patronatu nad kościołami parafialnymi oraz zagwarantowanie dla siebie większości najwyższych stanowisk kościelnych. Tak więc wcale nie dążyła do likwidacji Kościoła ani jego majątków, co postulował husytyzm, lecz jedynie do uzyskania większego wpływu na Kościół […] Wspaniały rozwój wielonarodowego państwa jagiellońskiego i przodująca w nim rola Polaków sprawiły, że większość społeczeństwa identyfikowała się z państwem. Byli jednak tacy, którzy dali posłuch naukom Husa. Jednym z nich był Abraham ze Zbąszynia.

6. Pomnik Jana Husa w Pradze.

Abraham Zbąski – wielkopolski husyta

Miano polskiego husyty przylgnęło na trwałe do Abrahama ze Zbąszynia, czy też Zbąskiego. Nasz bohater był synem wojewody mazowieckiego Jana Głowacza z Leżenic i Nowego Dworu, herbu Nałęcz i Jadwigi z Wielkopolskiego Graboszewa. Po śmierci ojca, ok. 1399 r., Abraham został panem Zbąszynia. Miasto wraz z zamkiem od niedawna było własnością jego rodziny, bowiem w 1393 r. król Władysław Jagiełło nadał go ojcu Abrahama, Janowi Głowaczowi. W 1423 r. Abraham został po raz pierwszy wymieniony jako asesor sądowy sądu królewskiego w Kościanie. Później jeszcze kilkakrotnie występował u boku króla na rokach sądowych w Kościanie i Poznaniu. Od 1432 r. występuje już jako sędzia ziemski poznański. Była to wysoka godność, stawiająca go w pierwszym rzędzie najważniejszych urzędników wielkopolskich. Nazwisko i pieczęć Abrahama widnieje na wielu ważnych dokumentach wagi państwowej.

7. Wieża bramna dawnej twierdzy w Zbąszyniu.

Po śmierci Jagiełły w 1434 r., Abraham, prawdopodobnie już jako husyta, a przynajmniej sympatyk husytyzmu, związał się z opozycją szlachecką Spytka z Melsztyna przeciw władzy możnowładztwa, na czele z biskupem krakowskim, późniejszym kardynałem Zbigniewem Oleśnickim. Spytko wraz z Abrahamem, sprzeciwili się w 1435 r. koronacji młodego, bo zaledwie jedenastoletniego Władysława, pierworodnego syna Jagiełły, w przyszłości zwanego Warneńczykiem, na króla Polski. Nie wynikało to z niechęci do chłopca, a raczej z obawy, że za małoletniego króla rządzić będzie klika możnych, w tym sam Oleśnicki, co nie odbiegało od prawdy. W tym samym roku na zjeździe w Piotrkowie Spytko wraz z Abrahamem domagali się reformy systemu opłacania dziesięcin Kościołowi. Abraham przestał płacić, co wywołało konflikt z biskupem poznańskim Stanisławem Ciołkiem w 1435 r. Czy wpłynęły na to jego husyckie sympatie?

8. Biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki wg Jana Matejki.

Abraham Zbąski kontra biskup Andrzej z Bnina

Abraham zetknął się z husytyzmem prawdopodobnie podczas poselstwa do Pragi w 1431 r., które odbywał w imieniu Jagiełły. Podczas konfliktu z biskupem Ciołkiem w 1435 r., był już wyraźnie pod wpływem nauki Jana Husa, a Zbąszyń, przynajmniej jeśli wierzyć Janowi Długoszowi, już w 1434 r. stał się schronieniem dla husyckich duchownych po klęsce taborytów, radykalnego skrzydła husytów w Czechach. Biskup miał obłożył Abrahama klątwą, a Zbąszyń interdyktem, czyli zakazem sprawowania obrzędów i posług religijnych. Na szczęście dla Zbąskiego, biskup Ciołek zmarł w 1437 r. W 1438 r. kapituła poznańska wybrała na nowego biskupa Andrzeja z Bnina, choć musiał on stoczyć długą batalię ze swym kontrkandydatem Mikołajem Lasockim o zatwierdzenie wyboru przez papieża. Dopiero w lutym 1439 r. odbył się ingres biskupa Andrzeja do katedry poznańskiej. Nowy biskup zdecydowany był na ostateczną i bezwzględną rozprawę z husytami w swojej diecezji.

9. Rynek w Zbąszyniu.

Już w pierwszych tygodniach swej posługi biskupiej, Andrzej z Bnina doprowadził przed oblicze papieskiego inkwizytora Mikołaja Łęczycy pierwszych oskarżonych o szerzenie husytyzmu, wśród których był nauczyciel ze Zbąszynia, Jan z Małgowa. Przesłuchani wskazali (zapewne na torturach) zbąszyńskich husytów, w tym dwóch księży: Mikołaja Kłoczka i Jana z Pakości, ale także samego Abrahama Zbąskiego. Inny oskarżony, ksiądz Mikołaj za Zbąszynia zeznał, że Abraham wraz z rodziną przyjmował komunię pod dwiema postaciami, duchowni odprawiali msze bez szat liturgicznych i czytania ewangelii, co wskazuje na taborycki odłam husytów. Ponadto wykładano wiernym Biblię zgodnie z naukami Husa i twierdzono, że Kościół nie powinien posiadać dóbr materialnych. Dowody były wystarczające aby oskarżyć Zbąskiego o herezję. Biskup wezwał Abrahama do stawienia się przed sąd biskupi i wydania wszystkich husytów pozostających pod jego opieką. Jako termin wyznaczono dzień św. Marcina, czyli 11 listopada 1439 r. Abraham się nie stawił, więc biskup zdecydował się na ostateczną rozprawę.

10. Płyta nagrobna biskupa Andrzeja z Bnina w katedrze poznańskiej.

W styczniu 1440 r. wojska biskupie obległy Zbąszyń, korzystając  z nieobecności Zbąskiego w mieście (przebywał wtedy w niewoli u księcia głogowskiego Henryka). Przerażeni mieszczanie wydali biskupowi pięciu husyckich księży, którzy zostali następnie spaleni na stosie w Poznaniu. Zbąski zdecydował się na pojednanie z Andrzejem z Bnina. Zapewne, oprócz oblężenia swojego miasta, na jego decyzję miała wpływ klęska konfederacji Spytka z Melsztyna pod Grotnikami w 1439 r. w starciu z wojskami biskupa Oleśnickiego. Sam Spytko poległ w tej bitwie.

11. Spytko (Spytek) z Melsztyna. Drzeworyt z XVII w.

Zanim to jednak nastąpiło, biskup w październiku 1440 r. osobiście udał się do Zbąszynia. Okazało się, że w mieście ciągle przybywali husyccy księża: Mikołaj Limbach i Jan z Poznania, którzy dalej udzielali wiernym komunii pod dwiema postaciami. Księża ci nie zostali jednak wydani biskupowi. 13 listopada 1440 roku Abraham Zbąski i jego rodzina wyrzekli się w katedrze poznańskiej husytyzmu i wrócili na łono Kościoła, nie ponosząc żadnej kary. Co innego duchowni husyccy ze Zbąszynia. Mikołaj Limbach wyrzekł się herezji, ale i tak został skazany na karę dożywotniego więzienia. Mikołaj Kłoczek i burmistrz  zbąszyński Mikołaj Grunberg skończyli na stosie.

12. Pocztówka (tzw. “grussówka) ze Zbąszynia (1899 r.).

Abraham Zbąski zmarł w 1441 r. Była to z pewnością postać nietuzinkowa. W dawniejszej historiografii przeważał pogląd, że sympatia Zbąskiego do husytyzmu miała charakter polityczny. Wydaję się jednak, że Abraham szczerze wierzył w nauki Jana Husa, stąd przyjmowanie komunii pod dwiema postaciami i wiara w to, że Kościół powinien być ubogi. Warto jednak podkreślić, że wyraźnie prohusyckie sympatie Zbąskiego nie przeszkodziły mu przez wiele lat w prowadzeniu działalności publicznej. Widać, przepisy antyhusyckie, na czele z edyktem wieluńskim Jagiełły z 1424 r., nie były zbyt restrykcyjne stosowane, przynajmniej w stosunku do szlachty.

Bibliografia:

Gąsiorowski A., Husyty Abrahama Zbąskiego działalność publiczna, „Śląski Kwartalnik Historyczny „Sobótka” 1981 m nr 1.

Karp P., Związki Abrahama Zbąskiego z husytyzmem, „Zeszyty Zachodnie Wyższej Szkoły Pedagogicznej im. Tadeusza Kotarbińskiego w Zielonej Górze”, nr 4, 1999.

Krzyżaniakowa J., Koncyliaryści, heretycy i schizmatycy w państwie pierwszych Jagiellonów, „Dzieje Narodu i Państwa Polskiego”, Kraków 1989.

Życie polityczne XII – XV, w: Dzieje Wielkopolski, t. I, do roku 1793, praca zbiorowa pod redakcją Jerzego Topolskiego, Poznań 1969.

Fotografie:

  1. http://www.hussinetz.eu/huss.html / Public domain
  2. Unknown author / Public domain
  3. Matthäus Merian / Public domain
  4. Adolf Liebscher / Public domain
  5. Jan Vilímek / Public domain
  6. Dennis Jarvis from Halifax, Canada / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0)
  7. https://fotopolska.eu/788935,foto.html, autor: Wiesław Smyk
  8. Jan Matejko / Public domain
  9. https://fotopolska.eu/1150237,foto.html, autor: cracusiac
  10. pl.pinterest.com, autor: Krystyna Jarosławska.
  11. Augustinus Thille (miedzioryt 1644), tekst Albert Kazimierz Jastrzębski vel Albert Casimirus Jastrzębski; przedruk Adam Piliński (homeografia wg miedziorytu, Paryż, 1872) / Public domain
  12. https://fotopolska.eu/111789,foto.html, autor: pawulon

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *