10 atrakcji powiatu słupeckiego

Powiat słupecki, o charakterystycznym podłużnym kształcie, leży w środkowo-wschodniej części województwa wielkopolskiego. Pod względem powierzchni powiat plasuje się mniej więcej w środku tabeli. Średnia gęstość zaludnienia wynosi tu 71 osób na km2, a wiec należy on do słabiej zaludnionych powiatów województwa. Ponad 70% mieszkańców powiatu słupeckiego żyje na wsi, a reszta w dwóch niewielkich miasteczkach, czyli w Słupcy i Zagórowie. Problemem jest tu wysokie bezrobocie wynoszące ok. 8% (stan z maja 2020 r.). Pod względem turystycznym jednak, jest to teren wyjątkowo atrakcyjny.

1. Herb powiatu słupeckiego.

Na terenie powiatu leży największy zbiornik wodny w województwie wielkopolskim, czyli Jezioro Powidzkie. Miłośników przyrody przyciągają też malownicze tereny Nadwarciańskiego Parku Krajobrazowego, którego część leży właśnie w powiecie słupeckim. Szczególną ciekawostką powiatu jest to, że znajdziemy tu aż dziesięć drewnianych kościołów (tylu się przynajmniej doliczyłem), co może nie stanowi rekordu, ale i tak powinno zainteresować miłośników drewnianej architektury sakralnej. Najwięcej turystów przyjeżdża w te okolice głównie po to, aby zobaczyć najcenniejszy zabytek powiatu, jakim jest opactwo pocysterskie w Lądzie, ale interesujących obiektów jest tu o wiele więcej. Zapraszam więc w podróż śladem dziesięciu najciekawszych (moim zdaniem) atrakcji turystycznych powiatu słupeckiego. Ich kolejność została ułożona w porządku alfabetycznym.

2. Jezioro Powidzkie.

1. Ciążeń – pałac

W Ciążeniu (gmina Lądek), znajduje się bodaj jedyny rokokowy pałac w Wielkopolsce. Rezydencja pochodzi wprawdzie z XVIII w., ale wieś już od XIII stulecia należała do biskupów poznańskich. Prawdopodobnie w XIV w. istniał tu niewielki zamek lub dwór obronny, stanowiący rezydencję biskupią. Obecny pałac wzniósł biskup Teodor Czartoryski w latach 1760-1768, ale ukończył go dopiero na przełomie XVIII i XIX stulecia biskup Ignacy Raczyński. Wokół pałacu znajduje się park założony w XVIII w. Ciążeń był własnością biskupów poznańskich do 1818 r., kiedy to skonfiskowały go władze rosyjskie, a nowym właścicielem pałacu został Wacław hr. Gutakowski, porucznik napoleoński, a później adiutant cara Aleksandra I. Prywatnie Gutakowski był szwagrem wielkiego księcia Konstantego Pawłowicza, brata carów: Aleksandra I i Mikołaja I oraz generała Dezyderego Chłapowskiego, bowiem ci trzej panowie poślubili trzy siostry Grudzińskie: Konstanty Joannę (Księżnę Łowicką), Chłapowski został mężem Antoniny, a Gutakowski Józefy.

3. Pałac w Ciążeniu.

W rękach Gutakowskich pałac i okoliczne dobra pozostały do 1860 r. Później znalazły się one w rękach kilku rodzin szlacheckich, aż do 1924 r., kiedy przeszły na rzecz skarbu państwa. W 1969 r. pałac przejął Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, który urządził tu Dom Pracy Twórczej i filię Biblioteki Uniwersyteckiej. Do niedawna znajdował się tu jeden z największych w Europie zbiorów literatury masońskiej, liczący 65 tys. tomów (wg niektórych źródeł 80 tys.) druków masońskich i związków zbliżonych do masonerii, m.in.: różokrzyżowców, iluminatów, stowarzyszeń nawiązujących do templariuszy i druidów. Obecnie kolekcja przechowywana jest w Bibliotece Uniwersyteckiej UAM w Poznaniu.

2. Ląd – klasztor pocysterski

Cystersi, zakon wywodzący się z rodziny benedyktyńskiej, założony w 1098 r. należy do najbardziej zasłużonych w dziejach średniowiecznej Europy. Mnisi tego zakonu nie tylko bowiem skrupulatnie przepisywali księgi i dokumenty, ale także walnie przyczynili się do rozwoju europejskiej gospodarki. W swych dobrach stosowali nowoczesne metody uprawy roli i hodowli bydła, ale także budowali młyny i kuźnie oraz znacznie rozwinęli i ulepszyli metody warzenia piwa i wyrobu innych napojów alkoholowych.

4. Kościół i klasztor pocysterski w Lądzie z lotu ptaka.

Cystersi pojawili się w Polsce w połowie XII wieku, a swój pierwszy klasztor założyli w 1143 r. w wielkopolskim Łeknie. Za fundatora lądzkiego klasztoru uważa się księcia Mieszka III Starego. W 1195 r. klasztor usamodzielnił się i został obsadzony niemieckimi zakonnikami z Altenbergu koło Kolonii. Na przełomie XII i XIII wieku powstały pierwsze zabudowania klasztorne i nieistniejący już kościół romański. Najstarsze zachowane fragmenty zespoły klasztornego pochodzą jednak z połowy XIV wieku, kiedy to klasztor został rozbudowany i przebudowany w stylu gotyckim, dzięki staraniom starosty generalnego Wielkopolski, Wierzbięty z Paniewic. Od połowy XVII wieku rozpoczęto przebudowę klasztoru i kościoła w stylu barokowym. Przebudowa ta trwała właściwie do lat trzydziestych XVIII wieku.

5. Scena fundacyjna – fresk z Oratorium św. Jakuba z kościele klasztornym w Lądzie, XIV wiek.

Po III rozbiorze Polski władze pruskie skonfiskowały rozległe dobra klasztorne, a w 1819 r. Rosjanie przeprowadzili kasatę klasztoru. Dobra poklasztorne nabył hrabia Władysław Gutkowski, który sprowadził tu kapucynów w 1850 r. Kapucyni z Lądu wspierali czynnie powstańców styczniowych, co zakończyło się wygnaniem ich z klasztoru w 1864 r.

W 1921 r. klasztor wraz z kościołem został przekazany salezjanom, którzy przeprowadzili gruntowny remont zabudowań i stworzyli tu Niższe Seminarium Duchowne. W latach 1939 – 41 Niemcy urządzili w klasztorze obóz przejściowy dla aresztowanych księży i zakonników, z których większość trafiła do Dachau. W latach 1941-45 kompleks klasztory oddano do dyspozycji Hitlerjugend. Po wojnie do klasztoru wrócili salezjanie, reaktywując niższe seminarium i przekształcając je w 1952 r. w Wyższe Seminarium Duchowne, istniejące do dziś. Co roku odbywa się w Lądzie popularny Festiwal Kultury Cysterskiej i Słowiańskiej.

6. Wnętrze kościoła klasztornego w Lądzie.

3. Lądek – kościół pw. św. Mikołaja

Turystom, którzy zwiedzili Ląd, polecam jeszcze przy okazji wpaść do pobliskiego Lądku i zobaczyć pięknie położony barokowy kościół pw. św. Mikołaja. Świątynia została wybudowana w latach 1760 – 1777 staraniem opata klasztoru w Lądzie Konstantego Iłowieckiego. Prace nad wykończeniem i wyposażeniem kościoła trwały jednak aż do 1809 r. Sto lat później świątynia została odnowiona przez Aleksandra Przewalskiego. Kościół św. Mikołaja powstał w miejscu starszej świątyni ufundowanej jeszcze przez księcia Mieszka III Starego w XII wieku. Budynek zbudowano na planie krzyża greckiego w formach trójnawowej bazyliki. Bryłę kościoła wzbogacają dwie bliźniacze wieże nakryte hełmami z latarniami. Wyposażenie pochodzi przeważnie z końca XVIII stulecia, choć są i wcześniejsze zabytki, starsze niż sam kościół. Są nimi choćby dwie kropielnice: romańska i gotycka oraz obraz przedstawiający Matkę Boską z Dzieciątkiem pochodzący z ok. połowy XVII stulecia, umieszczony w bocznym ołtarzu.

7. Kościół pw. św. Mikołaja w Lądku.

4. Mieczownica – stadnina koni i pałac

Wszystkim miłośnikom koni Mieczownicy przedstawiać nie trzeba. Znajduje się tam jedna z najbardziej znanych stadnin koni w Wielkopolsce. Początki hodowli tych szlachetnych zwierząt sięgają 1884 r. Hodowlę koni rozpoczął Janusz Chrzanowski, właściciel Mieczownicy. Okres prosperity przerwała I wojna światowa, ale stadnina została odbudowana już po odzyskaniu niepodległości. Hodowla koni w Mieczownicy rozkwitła za sprawą Władysława Chrzanowskiego, syna Janusza. Utrzymywał on od 30 do 40 klaczy anglo-arabskich i półkrwi angielskiej. Po wojnie stadninę upaństwowiono. Przy stadninie wkrótce założono sekcję jeździecką, której zawodnicy osiągnęli spore sukcesy na krajowych i międzynarodowych zawodach jeździeckich. Stadnina działa do dziś, oczywiście jako firma prywatna.

Niestety, niewiele informacji znalazłem o pałacu w Mieczownicy, w którym obecnie mieszczą się biura stadniny. Co ciekawe, ani słowa nie napisali o nim Marcin i Piotr Libiccy w swej fenomenalnej pracy Dwory i pałace wiejskie w Wielkopolsce, co jest dziwne i nie wiem, czy wynika to z przeoczenia, czy panowie też nie znaleźli żadnych informacji o tej rezydencji. W każdym razie, pałac pochodzi z drugiej połowy XIX wieku i został wybudowany dla Chrzanowskich, ówczesnych właścicieli Mieczownicy. Pałac jest eklektyczny, jednokondygnacyjny, o bogato zdobionej fasadzie. Wzniesiono go na planie wydłużonego prostokąta, a nad całością góruje trzykondygnacyjna wieża. W skład zespołu pałacowego wchodzą też: spichlerz i stajnia z drugiej połowy XIX stulecia oraz park o powierzchni 3 hektarów.

8. Pałac w Mieczownicy.

5. Osówiec – dwór

W Wielkopolsce zachowało się zaledwie kilka starych, drewnianych dworków, które jeszcze w XIX stuleciu stanowiły stały element krajobrazu ziem polskich. Jeden z nich, w dodatku całkiem okazały, zachował się w Osówcu (do 2009 r. jego nazwa brzmiała „Osowiec”) w gminie Orchowo. Dwór w Osówcu zbudowano w pierwszej połowie XVIII wieku. Początkowo był to niewielki, parterowy budynek nakryty wysokim dachem. Później znacznie go powiększono poprzez dodanie alkierzy, czyli niewielkich narożnikowych przybudówek, od frontu i za tylu. Przed wejściem zbudowano ganek. Swój obecny wygląd dworek zawdzięcza gruntownej renowacji, którą przeprowadzono w latach osiemdziesiątych XX wieku. Wymieniono m.in. zrujnowane, drewniane ściany na ceglane oraz zmieniono układ wnętrza. Dzięki ten przebudowie, dworek przetrwał i mieszkańcy powiatu słupeckiego mogą cieszyć się tą piękną rezydencją pochodzącą z czasów saskich.

9. Dworek w Osówcu.

6. Ostrowo Kościelne – kościół pw. Nawiedzenia NMP

Kolejny z okazałych kościołów drewnianych powiatu słupeckiego znajduje się w Ostrowie Kościelny w gminie Strzałkowo. Świątynię pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny wzniesiono w latach 1711 – 1718 z fundacji Mikołaja Łukomskiego, opata cystersów w Lądzie. Kościół w konstrukcji zrębowej, salowy, dzięki dwóm bocznym kaplicom tworzy plan krzyża. Wieżę dobudowano w XIX stuleciu. Wyposażenie kościoła pochodzi w dużej mierze z XVIII wieku, jednak najstarszym obiektem w kościele jest późnogotycka chrzcielnica z 1521 r. W ołtarzu głównym z XVIII wieku znajduje się współczesna kopia obrazu Matki Bożej Ludźmierskiej w owalnej ramie. Przy ołtarzu stoi też wysoki krzyż z barokową rzeźbą Chrystusa. Na cokole wymalowano sceny z życia św. Mikołaja. Niegdyś na wyposażeniu świątyni znajdowała się także późnogotycka rzeźba Matki Bożej z Dzieciątkiem, ale w 1997 r. została ona skradziona. 

10. Kościół pw. Nawiedzenia NMP w Ostrowie Kościelnym.

7. Słupca – kościół pw. Wniebowzięcia NMP i pw. św. Leonarda

Do najciekawszych kościołów drewnianych w Wielkopolsce należy zaliczyć kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Leonarda w Słupcy. Budynek zbudowano w XVI wieku, ale dopiero w 1990 r. stał się on kościołem parafialnym. W 1765 r. świątynia została znacznie rozbudowana. Dobudowano jej wówczas wieżę i dwie kaplice: Świętego Krzyża i Świętego Leonarda. Wnętrza zdobią ciekawe polichromie z pierwszej połowy XVIII wieku. Ołtarz główny pochodzi z XVII stulecia, a dwa ołtarze boczne z wieku XVIII. Warty uwagi jest gotycki obraz św. Leonarda z ok. 1430 r., ale największym skarbem świątyni jest gotycki krucyfiks z ok. 1500 r., przeniesiony tu z innego słupeckiego kościoła, pw. Świętego Krzyża. Z czasem krzyż z kościoła św. Leonarda zaczął być otaczany coraz większym kultem, a sam kościół stał się celem pielgrzymek. Po ostatniej wojnie świątynia mocno podupadła, kult Św. Krzyża niemal zanikł, a kościół był wykorzystywany jako kaplica cmentarna. Dopiero po przeprowadzeniu gruntownego remontu w 1988 r., kościół odzyskał dawny blask, wierni przypomnieli sobie o krzyżu uznanym za cudowny, a kościół od 1990 r. stał się siedzibą parafii. Ponadto, od czego w zasadzie powinienem zacząć, kościół pw. Wniebowzięcia NMP i św. Leonarda w Słupcy został uznany za diecezjalne sanktuarium Świętego Krzyża archidiecezji gnieźnieńskiej.

11. Kościół pw. św. Leonarda w Słupcy.

8. Słupca – kościół pw. św. Wawrzyńca

Trudno w to uwierzyć, ale niewielka dziś Słupca w XIV i XV wieku należała do największych i najważniejszych miast Wielkopolski. Na wyprawę malborską w 1458 r. wystawiła aż 20 zbrojnych piechurów, czyli tyle samo co Gniezno, Śrem, Środa Wielkopolska i Wschowa, ale więcej, niż Gostyń, Konin, Koło, Września, Międzychód i Czarnków. Prawa miejskie otrzymała Słupca już w 1290 r. Mimo spalenia przez Krzyżaków w 1331 r., Słupca szybko stanęła na nogi jako duże i bogate miasto, otoczone murami.

12. Widok Słupcy z 1705 r.

Najcenniejszym zabytkiem Słupcy jest bez wątpienia późnogotycki kościół farny pw. św. Wawrzyńca wzmiankowany już pod koniec XIII wieku. Ów pierwotny kościół spłonął wraz z całym miastem w 1331 r. Obecna świątynia pochodzi z XV wieku i zbudowano ją z fundacji biskupa poznańskiego Andrzeja z Bnina. W XVIII stuleciu kościół uzyskał częściowo barokowy wygląd, ale po gruntownej restauracji w latach pięćdziesiątych XX wieku, przywrócono mu pierwotne, gotyckie formy. Wyposażenie kościoła pochodzi z różnych epok. Figurę Matki Bożej Bolesnej stojącej na belce tęczowej wykonano na początku XV stulecia. Wnętrze nakrywa sklepienie gwiaździste z XVI wieku. Ciekawym elementem wyposażenia świątyni jest tron biskupi z XVII stulecia, przerobiony na konfesjonał. 

13. Kościół pw. św. Wawrzyńca w Słupcy.

9. Staw – kościół pw. św. Jadwigi

Kolejny ciekawy kościół drewniany powiatu słupeckiego znajduje się w Stawie w gminie Strzałkowo. Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi już z drugiej połowy XIII stulecia, a parafia powstała ok. 1320 r. Obecny kościół zbudowano w miejscu starej świątyni w 1780 r. W połowie XIX stulecia dobudowano wieżę kościelną, a końcu XIX w. kościół wzbogacił się o murowaną kaplicę rodziny Lutomskich. Budynek jest jednonawowy, wzniesiony w konstrukcji zrębowej, oszalowany. Część wyposażenia jest starsza od samego kościoła. W późnorenesansowym ołtarzu głównym umieszczono krucyfiks z przełomu XVII i XVIII wieku, a ołtarz z kaplicy pochodzi z XVII wieku. Ciekawa jest rokokowa chrzcielnica z rzeźbą pelikana w gnieździe. W kościele znajduje się też płyta nagrobna Izydora Łukomskiego, poległego podczas Wiosny Ludów w 1848 r.

14. Kościół pw. św. Jadwigi w Stawie.

10. Strzałkowo – dawny obóz jeniecki i przejście graniczne

W okresie zaborów Strzałkowo było punktem granicznym. Tutaj też funkcjonowało przejście graniczne pomiędzy Rosją a Prusami (później Cesarstwem Niemieckim).

15. Dawne niemiecko-rosyjskie przejście graniczne w Strzałkowie. Fot. z pocz. XX w.

Słupca znajdowała się już na terytorium rosyjskim. W związku w wybuchem I wojny światowej, Niemcy zbudowali w Strzałkowie obóz jeniecki. W czasie wojny przebywało tam ok. 25 tys. jeńców rosyjskich i ok. 6 tys. angielskich i francuskich. Po zakończeniu wojny i odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w związku z toczoną od 1919 r. wojną z bolszewikami, w obozie umieszczono jeńców radzieckich. Do zakończenia wojny w 1921 r., w wyniku chorób i złych warunków higienicznych, zmarło ok. 8 tys. jeńców radzieckich, co dało później asumpt stronie rosyjskiej do wysuwania oskarżeń o celowe uśmiercenie jeńców.

16. Głaz upamiętniający dawne niemiecko-rosyjskie przejście graniczne w Strzałkowie.

Później umieszczono tu żołnierzy ukraińskich, internowanych po podpisaniu pokoju z Rosją Radziecką w Rydze. W 1915 r. na terenie sąsiadującym z obozem założono cmentarz, na którym spoczywa 506 żołnierzy różnych narodowości służących w armii rosyjskiej, poległych w latach 1915 – 1918. Ponadto pochowano tam ok. 7000 żołnierzy Armii Czerwonej – jeńców z wojny polsko-bolszewickiej 1919 – 1921 oraz ok. 500 osób internowanych i ich rodzin, głównie żołnierzy Ukraińskiej Armii Halickiej, armii Ukraińskiej Republiki Ludowej, żołnierzy rosyjskich Korpusu gen. Bredowa i internowanych niemieckich cywili. Cmentarz przestał funkcjonować w 1923 r. Pochowanych na tej nekropolii uczczono pomnikiem.  

17. Pomnik ku czci zmarłych pochowanych na cmentarzu wojennym założonym w pobliżu dawnego obozu jenieckiego w Strzałkowie.

Wyżej wymienione propozycje to zaledwie część atrakcji powiatu słupeckiego. Będąc w tych warto jeszcze zobaczyć pozostałe drewniane kościoły w: Brudzewie, Graboszewie, Linowcu, Orchowie, Koszutach, Młodojewie i Kowalewie. Na terenie powiatu znajduje się także kilka zabytkowych pałaców i dworów, ale większość z nich znajduje się ruinie lub w opłakanym stanie. Warto tu wymienić choćby dawne rezydencje w: Unii, Paruszewie, Radłowie, Skąpem i Słomczycach. Jeśli chodzi o inne zabytki architektury sakralnej, to godne uwagi są także barokowe kościoły w: Cieninie Kościelnym (XVIII w.), Ciążeniu (XVIII w.) i Zagórowie (wiek XV, przebudowany w XVIII stuleciu). Na terenie powiatu stoi też kilka niezwykle okazałych kościołów zbudowanych w stylach historyzujących w wiekach: XIX i XX. Znajdują się one w: Skarboszewie (neoromański), Szemborowie (neobarok), Orchowie (neogotyk – poewangelicki), Trąbczynie (neogotyk), Zagórowie (neogotyk – poewangelicki), Giewartowie (neogotyk) i w Powidzu (neogotyk). Jednym z ciekawszych obiektów sakralnych powiatu jest neoklasycystyczny kościół pw. św. Doroty w Strzałkowie zbudowano w 1934 r. według projektu jednego z najwybitniejszych architektów wielkopolskich pierwszej połowy XX w., Stefana Cybichowskiego.      

Bibliografia:

Drewniane kościoły w Wielkopolsce, koncepcja, opracowanie tekstów, wybór fotografii P. Maluśkiewicz, Poznań 2004.

P. Głuszek, Czy Polacy mordowali bolszewików?, blog „Na marginesie historii”, https://namarginesiehistorii.blogspot.com/2019/03/czy-polacy-mordowali-bolszewikow.html (dostęp: 01.10.2020 r.).

Gotyckie kościoły w Wielkopolsce, koncepcja, teksty i wybór fotografii P. Maluśkiewicz, Poznań 2008.

Historia pewnej stadniny, https://slupca.naszemiasto.pl/historia-pewnej-stadniny/ar/c8-5379357, (dostęp: 05.10.2020 r.).

Informacje o zabytkach na terenie Powiatu Słupeckiego, https://www.powiat-slupca.pl/wp-content/uploads/2018/01/informacja-o-zabytkach-w-Powiecie-S%C5%82upeckim.pdf (dostęp: 05.10.2020 r.).

M. Libicki, P. Libicki, Dwory i pałace wiejskie w Wielkopolsce, Poznań 2008.

https://www.powiat-slupca.pl/index.php/powiat-slupecki/o-powiecie-slupeckim/ (dostęp: 07.10.2020 r.).

https://poznan.stat.gov.pl/vademecum/vademecum_wielkopolskie/portrety_powiatow/powiat_slupecki.pdf (dostęp: 07.10.2020 r.).

https://regionwielkopolska.pl/

www.zabytek.pl

Fotografia:

  1. Poznaniak / Public domain
  2. szwejk / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)
  3. https://fotopolska.eu/737753,foto.html, autor: Andrzej Mastalerz, licencja: CC-BY-SA 2.0
  4. Zbigniew Tomczak / CC BY-SA (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/)
  5. J.nowinski / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)
  6. Bialo-zielony / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)
  7. Thomas.xx71 / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)
  8. PawelNorbertStrzelecki / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)
  9. Robert Niedźwiedzki / CC BY (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)
  10. geo573 / CC BY (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0)
  11. https://fotopolska.eu/1109890,foto.html, autor: mag
  12. AnonymousUnknown author / CC0
  13. Marcin-m38 at Polish Wikipedia / CC BY (https://creativecommons.org/licenses/by/2.5)
  14. This photo was taken by Przemysław JahrAutorem zdjęcia jest Przemysław JahrWykorzystując zdjęcie proszę podać jako autora:Przemysław Jahr / Wikimedia Commons / Public domain
  15. https://fotopolska.eu/1194466,foto.html
  16. https://fotopolska.eu/338921,foto.html, autor: Andrzej Mastalerz.
  17. https://fotopolska.eu/443656,foto.html, autor Andrzej Mastalerz, licencja: CC-BY-SA 2.0

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *